GoGo Bloghttp://blog.gogo.mnСүүлд нэмэгдсэн бичлэгүүдen-usMon, 22 Sep 2014 16:12:43 ULATjRSSGenerator by Henrique A. Viecilihttp://blogs.law.harvard.edu/tech/rssdarkhan mongolian turkish high schoolhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry77620<img src="file:///C:/DOCUME~1/ADMINI~1/LOCALS~1/Temp/moz-screenshot-5.jpg" /><img src="file:///C:/DOCUME~1/ADMINI~1/LOCALS~1/Temp/moz-screenshot-6.jpg" /><img width="244" height="168" src="http://www.dmts.edu.mn/images/stories/haberler/genel/pictures/dsc_0122.jpg" />&nbsp;&nbsp; Боловсролын яамны сайдын 1994 оны 10 сарын 18-ны 250 тоот тушаалын дагуу нээгдсэн тус сургууль нь 15 дахь жилдээ боловсрол сургалтынхаа ажлыг амжилт бүтээлтэйгээр явуулж байна.<br /><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 1994 онд 4 багш 44 сурагчтайгаар сургалтын ажлаа эхэлсэн манай сургууль өдгөө 26 багш 230 сурагчтайгаар англи, турк, монгол хэлээр сургалтаа явуулж байна.1999 онд Дархан-Уул аймгийн хэмжээнд интернетэд холбогдсон анхны сургууль болсон бөгөөд 2005 оноос хойш ADSL холболтоор интернетийн хурдаа нэмэн шинэ мэдээ болон мэдлэгт илүү хурдан хүрэх боломжтой боллоо.<br /> <br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 2005 онд их засварын ажил хийгдэж шинэ өнгө төрхтэй болсон сургууль маань 250 сурагчийн хүчин чадал бүхий сургалтын байр, 250 сурагчийн хүчин чадал бүхий дотуур байр, нэг удаа 120 хүнд зэрэг үйлчлэх боломж бүхий хоолны газар болон өргөн ногоон цэцэрлэгийн хамт их сургуулийн цогцолборыг санагдуулмаар.<br /> <br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Өргөн саруул, бүрэн тоноглогдсон анги танхим, мультимедиа анги, компьютер, хими, физик ба биологийн лабораториудад сурагчдадаа орчин үеийн мэдлэг боловсролын бүхий л боломжийг олгохын зэрэгцээ номын сан, гадаад хэлний давтлагын өрөө, спорт зал, клубын үйл ажиллагаагаар сурагчдынхаа чөлөөт цагийг зөв боловсон өнгөрүүлэх бололцоог бүрэн хангасан болно.<br /> <br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Нийт 16390 м2 гадаа талбай болон 8735 м2 хаалттай талбайд сурагчдадаа сургалт хүмүүжлийнхээ ажлыг хүргэж байна. Илүү цэвэр ногоон дэлхийд амьдрахыг эрхэмлэдэг сургууль маань зөвхөн сургуулийн болон дотуур байрны дотоод тохижилтод анхаараад зогсохгүй гадна талбайн тохижилтыг ч анхааран зуу зуун мод тарьж, байгаль орчинд ээлтэй шинэ үе бэлтгэхэд хувь нэмрээ оруулж байна.<br /> <br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Манай сургууль цэцэрлэгжилтээрээ Дархан хотдоо үлгэр жишээч сургууль юм.<br /> Манай сургуулийн ногоон цэцэрлэгийн зурагнуудаас:&nbsp;<img src="http://www.dmts.edu.mn/images/stories/dsc_0514%20small.jpg" /><br /><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Манай сурагчид туршлагатай багш сурган хүмүүжүүлэгчдийн удирдлаган доор өргөн саруул, цэвэр цэмцгэр танхимуудаас гадна компьютер, биологи, химийн иж бүрдэл кабинетууд, ухаалаг анги болон проектор бүхий ангиудад хичээл хүмүүжлийн ажлаа онол, практик хослуулан явуулдаг болно.<br /><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Түүнээс гадна сурагчдадаа бүх төрлийн зөвлөгөө өгч тал бүрээр нь дэмжиж ажиллаж байна.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>ДОТУУР БАЙР</strong> <table width="527" height="845" class="contentpaneopen"> <tbody> <tr> <td valign="top"> <span class="small"> </span><br /></td> </tr> <tr> <td valign="top"> <p> <img border="0" src="http://www.dmts.edu.mn/images/stories/dsc_0197%202.jpg" /></p> <p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Манай сургуулийн бусад сургуулиас ялгарах хамгийн гол онцлог нь сурагчид, багш нарын хооронд гэр бүлийн халуун дулаан уур амьсгалыг үүсгэдэг дотуур байр юм. 250 сурагчийн багтаамж бүхий дотуур байранд хүссэн сурагч байрдах боломжтой. <br /><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Дотуур байранд 4 эрэгтэй, 4 эмэгтэй туслах багш, 2 дотуур байрны асуудал хариуцсан захирлын туслах, 3 багш, нийт 13 хүн ажиллаж байна. <br /><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Туслах багш нарын сурагчидтай ах-эгчийн харьцаатай байдаг явдал нь тэдэнд гэр бүлийн уур амьсгалыг мэдрүүлдэг.<br /><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Сурагчид хичээл дууссаны дараа туслагч багш нар болон жижүүр багшийн хяналтын доор 3 цаг 30 минутын давтлага хийдэг. Ингэснээр тухайн өдрийн хичээлийг давтан, гэрийн даалгавраа цаг тухайд нв хийж дуусгадаг. Багш нар дотуур байранд давтлагын үеэр болон шөнийн цагаар жижүүрлэн энэ үеэрээ сурагчдын ойлгоогүй хичээлийг зааж өгөн, даалгавраа хийхэд нь тусалдаг. <br /><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Дотуур байранд байрладаг сурагчид маань энд байх хугацаандаа олж авсан дадал зуршил, туршлагынхаа ачаар эцэг эхээсээ хол их сургуульд сурах үедээ шинэ орчиндоо амархан дасдаг. <br /><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Манай сургууль 150 сурагч нэгэн зэрэг хооллох боломж бүхий өдөрт 3 удаа халуун хоолоор үйлчилдэг өргөн саруул хоолны танхимтай бөгөөд бид сурагчдадаа эрүүл мэндийн шаардлага хангасан амт чанартай хоолоор үйлчлэхийг зарчим болгон ажиллаж байна. <br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Хоолны газар, тохьлог унтлагын өрөөнүүд болон туслах багш зэргээрээ манай дотуур байр нь Дархан хотод ганц юм.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; илүү мэдээллииг авахыг хүсвэл&nbsp; ;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <a href="http://www.dmts.edu.mn">www.dmts.edu.mn</a>&nbsp; баруун тал дээр буй хэлииг монгол болгоорой&nbsp; <br /></p> </td> </tr> </tbody> </table>http://munhorgil10b.blog.gogo.mnhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry77620Sun, 31 Jan 2010 16:39:15 ULATбиосферhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry77613<span> <a class="ali"> <p align="center"><strong>Амьдралын орчин ба организмын амьдрах хэлбэр</strong> </p> <p>Организм ба тэдний амьдрах орчинг хамтад нь <span style="font-weight: bold;">биосфер</span> гэнэв биосфер<strong style="color: black; background-color: #ffff66;"></strong> нь литосфер, гидросфер, атмосфертай харилцан шvтэлцээ холбоотой хєгжиж ирсэн байна. Дээрх мандалууд нь биосферийн оршин тогтох орон зай нь болоод зогсохгvй бас тvvнд нєлєєлєгдєн єєрчлєгдєж байдаг юм. Организмууд нь гидросферийн бvх орчинд, литосферийн хувьд 1-3 км хvртэлх гvнд, атмосферийн 20 – 25км хvртэлх єндєрт хvртэл тархсан байдаг. Литосферийн гадарга ба гидросфер нь амьдралын хамгийн зохимжтой орчин боловч тэнд организмийн тархалт нь жигд биш юм. Дэлхийн амьдралын тархалтыг хоёр тєрєл болгон ялгана. 1. Амьдралын хальс єєрєєр хэлбэл амьдрал нимгэн бєгєєд жигд тархалттай орчин юм. 2. Амьтдын бєєгнєрєл буюу тодорхой газар орчинд амьдрал нягтарсан хэсэг болно. Жишээ нь эх газрын усан сангууд, нуур, намаг, далай тэнгисийн эрэг орчмын маангарын ширэнгэ, риф, сублитролийн банк, денсаль, хєвєгч замгийн нягтарсан хэсэг ( Саргассийн тэнгис ) гэх мэт. Амьдралын хальс гэдэгт нь далай тэнгисийн пелигалийн дээд хэсгийн планктон, нектон, нерит мужийн бентос, эх газрын амьтан, ургамлын бvрхvvл зэрэг хамаарагдана. Ер нь дэлхийн гидросфер, атмосфер, биосфер нь бараг зэрэг vvссэн гэж vздэг ба амьдрал эхлээд архей, протерозойн vед усанд vvсч дараа нь кембрийгээс эхлэн эх газар луу гарсан гэдгийг палеонтологийн материалаар баталдаг байна. Одоо амьдарч байгаа амьтан ба ургамлын аймгийн 70 ангиас 57 нь далай тэнгист, 10 нь тэнгисийн ба эх газрын гэсэн хоёр орчинд, зєвхєн 3 нь эх газарт амьдардаг болохыг vзвэл усны орчинд амьдрал хєгжих, тархахад илvv тааламжтайг гэрчилнэ. </p> <p align="center"><strong>Усны амьдралын орчин.</strong></p> <p>&nbsp;Организм бvр єєрийн гэсэн амьдрах орчинтой байдаг. Амьдрах орчинг нь дотор нь абиот, биот гэж хоёр хуваана.<strong> Абиот</strong> гэдэг нь физик ба газарзvйн нєхцлийн ингредиент бvрдэл юм. <strong>Биот</strong> гэдэг нь организмуудын хоорондын шvтэлцээ юм. Амьдрах орчинд нєлєєлєх абиот- физик хvчин зvйлд : усны давслаг, гvн, даралт, температур, хvчилтєрєгчийн горим, ёроолын гадарга, урсгал зэрэг орно. Давслагаар нь усан санг жирийн, ихэвтэр, их ба цэнгэг гэж ялгана. Эх газрын цэнгэг ус нь далай тэнгисийнхээс зєвхєн маш бага давстай байдгаас гадна найрлагаараа ч их єєр юм. Давслаг бага болоход организмийн зvйлд тоо буюу чанарын єєрчлєлт гардаг боловч организмийн тоо хэмжээ нь буурдаггvй онцлогтой. Гvн буюу батиметр ихсэхэд ( 0-11034м ) даралт ихсэж, гэрэл бага болох буюу бvр алга болно. Ер нь гvний єєрчлєлт нь хvчилтєрєгчийн горим ба ёроолын гадаргад ч нєлєєлнє. Температурт усны гvн, уур амьсгалын бvс, тектоник-магмын идэвхижил зэрэг нь нєлєєлнє. Абиот - газарзvйн хvчин зvйлд эх газар - тэнгисийн байрлал харьцаа, газарзvйн єргєрєг, гадаргын хэлбэр зэрэг хамаарагдана. Далайн задгай хэсгийг бодвол эх газрын хєвєє дагасан захын тэнгисийн шельф - нерит мужид, ёроолд ба усанд нь амьдрал илvv сайн хєгжсєн байна. Уур амьсгалын бvсийг тропик ( халуун ), субтропик ( дулаан ), бореал-ноталь ( сэрvvн ), поляр ( туйлын хvйтэн ) гэсэн бvсvvдэд ялгана. Харин эртний тэнгисийн организмын хувьд дулаан ба хvйтэн бvсийн гэж ялгана. Организмыг амьдрах нєхцлєєр нь <strong>эврибионт</strong> буюу єргєн боломжийн, <strong>стенобионт</strong> буюу хязгаарлагдмал боломжийн гэж хоёр хуваана. Далай тэнгис ба эх газрын усан сангийн амьдрах орчинг ёроолын буюу бенталь, усны давхаргын ( эсвэл задгай хэсгийн ) буюу пелагиаль гэж хоёр хуваана. Ёроолын амьтан, ургамлыг <strong>бентос</strong> гэнэ. Бентосыг дотор нь : 1. Бэхлэгдсэн 2. Чєлєєтэй хэвтэгчид 3. Шургагчид 4. Шилжин явагчид гэж ангилагдана. Пелагиалийн организмыг дотор нь планктон, ба нектон гэж ангилна. <strong>Планктон </strong>нь усанд идэвхигvй хєвєгч организмууд юм. Тэдний хувийн жин нь усныхтай бараг ижил буюу бага зэрэг хєнгєн болно. Планктоны бие нь голдуу тунгалагдуу, бєгєєд маш жижиг хэмжээтэй байдаг. Планктоныг биеийн хэмжээгээр нь : макропланктон, микропланктон, нанопланктон ; систематикийн хувьд нь зоопланктон, фитопланктон, бактериопланктон гэж ангилдаг. Фитопланктон нь усанд гэрэл нэвтрэх 200м хvртэлх гvнд тархсан байхад бактериопланктон, зоопланкон зэрэг нь янз бvрийн гvнд тааралдана. Усанд чєлєєлтэй сэлж явдаг организмыг <strong>нектон </strong>гэнэ. Нектоны биеийн хувийн жин нь усныхаас хvнд юм. Толгой хєлтнєєс бусад нектонууд нь сээрнуруутан амьтад байдаг. Планктон ба нектоны 60% нь космополит буюу дэлхийн бvх далайд жигд тархсан байна. </p> <p>Эртний организмын амьдрах хэлбэр ба амьдралын орчинг: 1. Актуализмын аргаар буюу орчин vеийн аналогаар 2. Морфофункцийн анализаар 3. Систематикийн онцлогоор 4. Экологи 5. Тафономоги 6. Литологийн шинжvvдээр сэргээн босгоно. </p> <p>Орчин vеийн далай тэнгисийн ёроолыг организмын тархалтаар нь 8-н биномын муж болгоно. <strong>Супралитораль</strong> - ( super - дээд, дээд зэрэглэл; litus, litoralis - эрэг ) далай тэнгисийн ус шуурганы давалгааны vед хvрдэг эргийн зурвас газар. <strong>Литораль</strong> - таталт, тvлхэлтийн бvс. <strong>Сублитораль </strong>- ( sub – бараг, дэд ) 130-200м гvнтэй шельфийн бvрхсэн устай хэсэг. <strong>Эпибатиаль</strong> - ( epi - дээд, бараг; bathos - гvн, гр.) 250-500м гvнтэй шельф, эх газрын эргийн завсарын бvс юм. Энэ дєрвєн мужийг нийлvvлээд <strong>нерит провинц</strong> гэдэг ба геоморфологийн нэгж нь эх газрын хормой (эсвэл хаяа ) буюу шельфийн гадарга болно. Єнєєдрийн шельфийг, уур амьсгалын бvсээр ялгаж зураг 16-д vзvvлэв. <strong>Батиаль</strong> нь 500-3000м гvнтэй эх газрын эрэг заримдаа эх газрын бэлийн хэсгийн гадарга хамаарагдана. <strong>Абиссаль</strong> 3000-6500 м гvнтэй далайн ёроолын гадарга <strong>Ультраабиссаль</strong> ( ultra - цааш, лат.) эсвэл хадаль ( hadal - ёроолгvй, лат.) 8000-11034м гvн усны ховилын гадарга. <strong>Денсаль</strong> ( densum - нягт, лат.) Сvvлийн жилvvдэд шинээр (Михайлова Бондаренко, 1977) абиссаль мужийн зарим хэсэгт амьдралын “ Баян бvрд “ олж нээгээд денсаль гэж ялгах болов. Ийм “ Баян бvрд “ - vvд 600-6000 м гvнд голлон далайн голч нурууны тектоник магмын идэвхит хагарал даган 8000км бvс vvсгэн тархсан болохыг тогтоосон юм. Энд 320-3700 халуун гидротермаль хийн нэгдэл болон бусад уусмалын оргилуурын орчинд маш євєрмєц амьдралын орчин бvрддэг байна. Оргилуурын vйл ажиллагааны дvнд 60м хvртэл єндєр яндан - хоолой тєрхтэй биетvvд vvссэн байна. Ийм оргилуур хоолойг геологийн ном зохиолд “ гаанс ” гэж нэрлэдэг ба дотор нь оргилон гарч буй бодисын температур, найрлагаас хамаарч “ хар гаанс ”,” цагаан гаанс ” гэх мэт ангилна. “ Гаанс”- ны эргэн тойронд 200 гаруй зvйлийн организм, тvvний дотор бактери, мєєг, амьтдаас хєвєн биетэн, книдари, хорхой, хясаа, дун, толгой хєлтєн, vе хєлтєн (хавч, краб), далайн од, офиур, погонофор загас зэргийг тогтоожээ. Денсалийн организм дараах онцлогтой юм. Vvнд : 1) Хемосинтезийн гаралтай бактерvvд элбэг 1) Бактери нь амьтадтай симбиоз vvсдэг 2) Организмууд нь “гаансаа” тойрсон бvс vvсгэн байрладаг 3) Организмын нягтрал маш єндєр 4) Организмууд нь аварга том биетэй болдог 5) “Гаанс” бvр єєрийн гэсэн организмын євєрмєц бvрдэлтэй байдаг зэрэг болно. </p> <p>Амьд организмыг дотор нь органик бус бодисыг синтезлэн “ идэж ” амьдардаг <strong>автотрофууд</strong>; органик бодисоор хооллодог <strong>гетертрофууд</strong> гэж ангилна. Автотрофуудыг хемотрофууд (бактери) ба фототрофууд (цианобионт ба ургамал) гэж хуваагдана. Хамгийн эртний организм нь хемотрофууд болно. </p> <p align="center"><strong>Эх газрын амьдралын орчин.</strong> </p> <p>Эх газар нь далай тэнгисийг бодвол амьдралд муугаар нєлєєлсєн олон эрс тэс хvчин зvйлтэй орчин юм. Эх газарт амьтад кембригээс, ургамал силурээс тархаж эхэлсэн. Магадгvй хєвд ургамал кембригээс ємнє эх газарт тархсан байж болно. Эх газрын усан санд замгууд хєвд ургамлаас ч ємнє тархсан бололтой. Эх газрын ихэнх организмууд хєрсєн дээр ба дотор нь тархсан байна. Харин эх газрын усан сангийн организмууд нь чанарын хувьд далай тэнгисийнхтэй харьцуулбал ядуувтар юм. Ер нь эх газарт температур, гэрэл, даралт, далайн тvвшинээс дээших єндрийн хэмжээ ба гадаргын байдал, агаарын урсгал, далай тэнгисээс хэр зэрэг алслагдсан байдал, экваторт ойр ба хол байгаа байрлал зэргээс шалтгаалан ландшафт- газарзvйн бvсvvдийг vvсгэнэ. Vvнд : тундр, навчит, шилмvvст ой, халуун орны ой ширэнгэ, хээр, саванн, маангар, уулын таг гэх мэт бvсvvдийг ялгана. </p> <p>Тvvнээс гадна голдуу хєхтєний тархалтаар зоогеографийн 4 аймаг ялгадаг байна. <strong>Нотогей</strong> - д (грекээр notos - ємнє; Ge, Gaia - газар.) Австрали, Тасмани, Шинэ Гвиней, Шинэ Зеланди, Полинези зэрэг газар хамаарагдана. Энд мезо - кайнозойн гаралтай ууттан, цєєн тооны єндгєлдєг хєхтєн тархсан байдаг. <strong>Палеогей</strong> - д (грекээр paleo - эртний.) Африкийн эковаторын хэсэг, Арабын хагас арлын ємнєд хэсэг Мадагаскар, Энэтхэг - Малайз зэрэг орон хамаарагдана. Энд заан, араатан, анааш, усны vхэр, хvн дvрст сармагчин, гvйдэг шувуу страус, янз бvрийн хэвлээр явагчид тархсан байна. <strong>Неогей</strong> - д (грекээр neo - шинэ.) Ємнєд ба Тєв Америк хамаарагдана. Энд хvйстэй хєхтєн зонхилж , бага хэмжээгээр ууттан тархсан байна. <strong>Арктогей</strong> - д (грекээр arktos - хойт.) Хойт Америк, Евроази , Хойт Африк хамаарагдаж зєвхєн хvйстэй хєхтєн тархжээ. </p> <p>Фитогеографийн аймгийн талбай дээр ялгасан зоогеографийн аймгийн талбайтай бараг давхцдаг боловч хил зааг нь тодорхой бус юм. Эх газрын ба далай тэнгисийн организмуудад амьдралын хэлбэр, фаун, флор, сукцесс зэрэг нэр томъёог єргєн хэрэглэнэ. Амьдралын хэлбэр гэдэг нь тодорхой орчинд тєсєєтэй дvрс хэлбэртэй организм ижил байдлаар амьдрахыг хэлнэ. Гэхдээ амьдралын хэлбэр нь дараах тохиолдлуудад єєрчлєгдєж болно. 1. Онтогенезээс хамааран єєрчлєгдєх. Жишээ нь: Далайн зарим организмууд авгалдайн vедээ планктон, бие гvйцсэн vедээ бентос байдлаар амьдарна. 2. Амьдрах газраасаа хамаарч єєрчлєгдєх. Жишээ нь: Навчит, шилмvvс мод сэрvvн бvсэд 10 - 20 метр байхад, тундрт намхан ахар байдаг. 1. Амьдралын vvрэг гvйцэтгэх байдлаас хамаарч єєрчлєгдєх. Жишээ нь: Зєгийн vvрэнд ажилчин ба эх зєгийнvvдийн хэлбэр єєр болсон байна. <strong>Фаун, флор.</strong> - Єргєн утгатай, нилээд чєлєєтэй хэрэглэгддэг нэр томъёонууд юм. Vvнд: 1. Девон, карбоны фаун (флор) гэх мэт эртний организмын vлдэгдэл буюу фоссилийг хэлнэ. 2. Хаврын, зуны фаун (флор) гэх мэт улирлын амьтан, ургамлыг нэрлэнэ. 3. Халуун орны эсвэл дулаан бvсийн фаун (флор) гэх мэт уур амьсгалын бvсийн организмыг томъёолох нэр болгох 4. Эх газрын, усны, тэнгисйин фаун (флор) гэх мэт амьдрах орчингоор нь ялгаж хэлэх . 5. Систематикийн харьяалалаар нэрлэх. Жишээ нь: Загасны фаун гэх мэт шинжлэх ухааны нарийн утгаар бол фаун (флор) нь нэг муж, нутагт тодорхой хугацаанд тухайн организмын тvvхэн хєгжлийн явцад бvрэлдэн тогтсон амьтдын эсвэл ургамлын цогцолборыг томъёолно. <strong>Сукцесси</strong> (латинаар successio - дараалсан, уламжлагдсан.) Тодорхой амьдралын орчинд шинээр амьтан ургамлын цогцолбор бvрэлдэн тогтох процесс юм. Геологийн тvvхэн хугацаанд дэлхийн олон нутаг муж сукцесси vргэлж явагдсаар ирсэн байна. Организмууд хамтран амьдрахтай холбоотойгоор <strong>симбиоз</strong> (грекээр simbiosis - хамтарч амьдрах.), <strong>мутуализм</strong> (латинаар mutuus - харилцан.), <strong>комменсализм</strong> (латинаар cum - хамт, mensa - ширээ.), <strong>паразитизм </strong>(грекээр parasitos - тэжээлгэгч.) зэрэг ойлголтууд гарч ирсэн юм. </p> <p>Симбиоз - Хоёр организм хамтран амьдрахад хоёуланд эсвэл аль нэгэнд ашигтай байх vзэгдэл юм. Симбиозыг дотор нь мутуализм, комменсализм, паразитизм гэж 3 хуваадаг. </p> <p>Мутализм - Хамтран амьдрагч хоёуланд ашигтай байх тохилдол . </p> <p>Комменсализм - Хамтран амьдрагчийн нэгэнд нь ашигтай нєгєєд нь хортой нєлєєгvй байх vзэгдэл юм. </p> <p>Паразитизм - Хамтран амьдрагч хоёр организмийн нэгэнд нь ашигтай харин нєгєєнд нь хортойгоор нєлєєлєх явдал юм. </p></a> </span>http://munhorgil10b.blog.gogo.mnhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry77613Sun, 31 Jan 2010 16:15:38 ULATпопуляциhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry77609<p>Амьд биет болон тэдгээрийн хоорондын харилцаа, хүрээлэн буй орчныг судалдаг ухаан. 1866 онд судлаач Хэккэл анх энэ үгийг тодорхойлж, шинжлэх ухааны үндсийг тавьсан гэж үздэг. Сүүлийн үед нийгмийн экологи гэсэн ухагдахуун гарч ирээд байгаа. Энэ нь <a title="Сав (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%B2&amp;action=edit&amp;redlink=1">Сав</a> болон <a title="Шим ертөнц (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A8%D0%B8%D0%BC_%D0%B5%D1%80%D1%82%D3%A9%D0%BD%D1%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">шим ертөнцийн</a> уялдааг судлах төдийгүй хүрээлэн буй орчинд ээлтэй нийгмийн оршин тогтнох хэлбэрийг судалдаг ухааныг хэлж буй ажээ.Организм орчин хоёрын харилцан холбооны тухай шинжлэх ухаан болох экологи нь Oikos- гэр орон , Logos- судлал гэсэн утгатай грек үг юм. Энэ үгийг Германы эрдэмтэн Э.Геккель 1866 онд шинжлэх ухаанд оруулжээ. Харин эртний грекийн эрдэмтэн Гиппократ , Аристотель нар болон тэр үеийн бусад нэрт эрдэмтдийн бүтээлд хэдийгээр экологи гэдэг нэр нэр томъёог хэрэглээгүй ч гэсэн экологийн үзэл санаа тусгагдсан байдаг.</p> <p>Ч.Дарвины “Зүйлийн үүсэл“ зохиол 1859 онд хэвлэгдэн гарсан нь байгалийн шинжлэх ухаанд гайхамшигт нээлт болсон юм. Түүний үндэслэсэн эволюцийн онол экологийн шинжлэх ухааны хөгжилд чухал түлхэц болсон юм. “Амьдралийн төлөөний тэмцлийн тухай” Ч.Дарвины сургаал нь экологийн асуудал юм. Зүйлийн дотоод дахь болон зүйл хоорондын , цаашилбал орчны нөхцөлтэй харьцах хэлбэрүүд нь сав , шимийн ертөнцийн хүчих зүйлийн тухай экологийн ойлголттой нэг юм. Ийнхүү зуун гуч гаруй жилийн өмнө экологийн шинжлэх ухааны үндэс тавигдаж эрчимтэй хөгжлийнх нь үе энэ зуунд өрнөжээ.</p> <p>Сүүлийн хоёр зуун жилийн дотор бий болсон үйлдвэрийн хөгжил техникийн дэвшлийн агуу их ололт амжилт нь үйлдвэр хөгжсөн орнууад амьдралын шинэ орчныг бийй болгож хүн амын хүнс тэжээлийн хангамж , эмнэлэгийн үйлчилгээг сайжруулж , хүний насыг уртасгасан зэрэг олон эерэг талыг авчирсан гэдэг нь хэнд ч ойлгомжтой . гэвчүүний зэрэгцээгээр үйлдвэрийн хөгжил нь байгалийн нөөц баялгийг цөлмөх , хүрээлэн байгаа орчныг бохирдуулах зэрэг багагүй сөрөг нөлөө үзүүлэх болжээ. Энэ байдал даамжирвал хүн төрөлхтөн экологийн сүйрлийн ирмэгт тулж ирэх болно. Тэгвэл экологийн шинжлэх ухаан өмнөө тулгарсан дээрхи асуудлыг аль хэр оновчтой шийдвэрлэснээр хүн төрөлхтний ирээдүй шалтгаалах болоод байна .</p> <p>Эдүгээ үед үнэхээр экологийн асуудал эдийн засгийн хөгжилд ихээхэн үүрэгтэй болж байна. Сүүлийн үед экологийн баримжаатай эдийн засгийг хөгжүүлэх асуудал дэлхий даяар тавигдах болов. Эрдэмтэдийн тооцоолсноор ирэх хагас зуун жилд дэлхийн хүн ам хоёр дахин нэмэгдэж үүнийг дагаад хүнс тэжээл , эд материалын хэрэгцээ гурав дахин , аж ахуйн үйл ажиллагааны цар хүрээ таваас арав дахин нэмэгдэх төлөвтэй байгаа юм. Ийм нөхцөлд байгальд хандах хүний нөлөөг бодит байдлаар тоцож гаргах нь чухал юм .</p> <p><br /> Экологи өнөөдөр зөвхөн биологийн шинжлэх ухааны нэг салбар төдийгүй байгаль, нийгмийн асуудлыг адилхан хамрсан нэгдмэл шинжлэх ухаан болжээ. Иймд организм , орчин хоёрын харилцааны тухай экологийн шинжлэх ухааны тодрхойлолт баяжиж , хамрах хүрээ нь өргөсөж байна.</p> <p>Организмын амьдралын үйл ажиллагааны зүй тогтлыг тэдгээрийн амьдрах бололцоот нөхцөлд нь , тэгэхдээ тэр орчинд хүний үйл ажиллагааны үр дүнд гарсан өөрчлөлтийг тусган судлах шинжлэх ухааныг экологи гэнэ: Экологи бол үйлдвэржсэн нийгмийн хүний байгальд хандах зан байдлын онолын үндэс болж байна гэж зарим эрдэмтэд тодорхойлдог.</p> <p>Экологийн шинжлэх ухааныг судлах зүйл нь биологийн макро систем, тухайлбал популяци, бүлгэмдэл, биосфер бөгөөд тэдгээрийн өөрчлөлтийг орон зай цаг хугацааны орчинд судалдаг.</p> <p>Экологийн шинжлэх ухааны зорилго нь орчны өөрчлөгдөж байгаа нөхцөлд зүйл бүхэн мэнд оршин тогтнож үлдэх буюу экологийн тэнцвэрийг хадгалахад туслах явдал юм.</p> <p>Экологийн шинжлэх ухааны ач холбогдол нь, байгалийн нөөц баялагийг зөв зохистой ашиглах, хүрээлэн байгаа орчныг бохирдлоос хамгаалах, тэгснээрээ хүн төрөлхтний байгальтайгаа шүтэлцэн амьдрах онолын үндсийг тодорхойлоход оршино. Экологийн тэнцлийг хангахад дараах зарчмийг баримтлана. - Амьдралын орчны эрүүл аюулгүй байдлыг хангасан байх - Ирээдүй үеийнхэнд учирч болзошгүй экологийн хохирлыг багасгах - Байгаль орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг ашиглах шийдвэр, үйл ажиллагаа ил тод байх</p> <p>Экологийн шинжлэх ухаан дотроо аутоэкологи буюу бодгаль бие хүрээлэн буй орчны хамаарлыг судлах, синэкологи буюу бүлгэмдлийн экологи гэсэн 2 том салбартай. Мөн судлах зүйлийнх нь онцлогоор нь: 1. Ургамлын экологи 2. амьтны экологи 3. бичил биетний экологи 4. ХАА-н экологи 5. үйлдвэрийн экологи 6. хүний экологи гэсэн салбаруудтай. Экологийн асуудал зөвхөн байгаль, техникийн шинжлэх ухаанаар судлагдаад зогсохгүй, нийгмийн шинжлэх ухааны чухал судлагдахуун болох ёстой. Тухайлбал, энэ асуудлыг түүх, хэл шинжлэл, эдийн засаг, философи, социологи, хууль зүй зэрэг шинжлэх ухааны үүднээс судлан боловсруулж болох бөгөөд харин энэ салбаруудад хийгдсэн судалгаа туйлын хомс байна.</p> <p>Экологи нь: 1. Хээрийн судалгааны арга 2. Лабораторын арга 3. Туршилт судалгааны арга 4. Экологийн мониторингийн арга 5. Экологийн системийн математик загварчлал судалгааны уламжлалт ба орчин үеийн аргуудтай.</p> <p>Экологи байгаль хамгааллын асуудал өнөөдөр нэгэн улс орны хүрээнээс хальж дэлхий дахины чанартай болж байна. Иймээс улс бүхэн байгалийн нөөц баялагийг зөв зохистой ашиглах, хамгаалах хэрэгтэй. Монгол Улсын төр засгаас экологи байгаль хамгааллын асуудлыг онцгойлон авч үзэж олон чухал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсээр байна. Манай орон 21-р зууны дэлхий нийтийн тогтвортой хөгжлийн түгээмэл үзэл хандлагад нийцүүлэн байгаль орчин, нийгмийн хөгжлийн тэнцлийг эрэмбэ дараатай хангах замаар эдийн засгаа экологийн баримжаатай хөгжүүлэх, байгаль хамгаалах үндсийг бэхжүүлэхэд чиглэсэн урт хугацааны төрийн цэгцтэй бодлого боловсруулж хэрэгжүүлэх шаардлагатай байгаа.. Төрөөс экологийн талаар баримтлах бодлого нь байгаль орчин, байгалийн нөөцийнхөө харьцангуй давуу байдалд тулгуурлан наац сэргээж, төрх байдлыг хангаж, иргэний аюулгүй эрүүл орчинд амьдрах нөхцлийг бий болгоход чиглэгдэнэ гэжээ. Экологи дэлхий дахины асуудал болж байгаа эдүгээ үед үүнээс нэг ч иргэн хол хөндий байх учиргүй, яс үндэс, арьс өнгө, шашин шүтлэг, угсаа гарал ямар болохоос үл шалтгаалан экологи дэлхий дахиныг нэгтгэж байна.</p>http://munhorgil10b.blog.gogo.mnhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry77609Sun, 31 Jan 2010 16:09:03 ULATэрүүл мэндhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry74970<h1 class="firstHeading" id="firstHeading" style="color: #000000;">Бэлгийн чиг хандлага</h1> <!-- start content --> <p style="color: #000000;"><strong>Бэлгийн чиг хандлага</strong> эсвэл <strong>Бэлгийн чиг баримжаа</strong> (<a title="Англи хэл" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8_%D1%85%D1%8D%D0%BB" style="color: #0000ee;">Англи хэл</a>: <span lang="en" xml:lang="en"><em>Sexual Orientation</em></span>) нь аль нэг <a title="Хүйс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D2%AF%D0%B9%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">хүйсээс</a> өөрийнхөө <a title="Хайр" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80">хайр</a> <a title="Дурлал (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BB&amp;action=edit&amp;redlink=1">дурлал</a> болоод <a title="Бэлгийн харилцаа (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%8D%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%B0%D0%B0&amp;action=edit&amp;redlink=1">бэлгийн харилцаанд</a> орох болон татагдах хүний үндсэн шинж чанарын нэг юм. Хүн үүнийг хэн нэгэн болон ямар нэгэн зүйлийн оролцоотой эсвэл хүчээр хүсдэггүй бөгөөд зүгээр байгалиас заяаснаар өөрийн мэдэлгүй мэдэрдэг мэдрэмж юм.</p> <p style="color: #000000;">Хүн өөрийнхөө эцэг эхийг сонгож чаддагүйтэй адил өөрийнхөө бэлгийн чиг хандлагыг сонгох болон өөрчлөх боломжгүй.</p> <p style="color: #000000;">Бэлгийн чиг хандлагыг гетеросекс, гомосекс, бисекс гэх үндсэн гураваас гадна хэд хэд ангилдаг <span class="editsection"></span><span id=".D2.AE.D0.BD.D0.B4.D1.81.D1.8D.D0.BD_.D0.B0.D0.BD.D0.B3.D0.B8.D0.BB.D0.B0.D0.BB.D1.82" class="mw-headline">Үндсэн ангилалт</span></p> <p style="color: #000000;">Гол хэллэг болоод теоромууд</p> <ul style="color: #000000;"> <li><strong><a title="Гетеросекс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Гетеросекс</a></strong> гэдэг нь өөрөөсөө эсрэг хүйсийн хүнд татагддаг хүн.</li> <li><strong><a title="Гомосекс" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81">Гомосекс</a></strong> гэдэг нь өөртэйгөө ижил хүйсийн хүнд татагддаг хүн.</li> <li><strong><a title="Бисекс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Бисекс</a></strong> гэдэг нь өөрөөсөө эсрэг болон ижил хүйсийн хүнд татагддаг хүн.</li> <li><strong><a title="Пансекс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Пансекс</a></strong> аль нэг хүйсэнд баригдалгүйгээр бүх хүйсийн хүмүүст татагддаг хүн.</li> <li><strong><a title="Асекс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Асекс</a></strong> бэлгийн дур хүслийг мэдэрдэггүй буюу бэлгийн чиг баримжаагүй хүн.</li> <li><strong><a title="Нонсекс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Нонсекс</a></strong> хэн нэгнээс бэлгийн харилцаа хүсэхгүй болон ордоггүй бэлгийн дур хүсэлгүй хүн.</li> </ul> <p style="color: #000000;"><img height="343" width="286" src="http://4.bp.blogspot.com/_uWQ8BFvLo7s/Sn6CCNfz56I/AAAAAAAABQA/e_aQlH3hf4I/s400/questionmark.jpg" />Мөн үүнээс гадна гомосексийг <strong><a title="Трансжендер (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">Трансжендер</a></strong>(<a title="en:Gender identity disorder" class="extiw" href="http://en.wikipedia.org/wiki/Gender_identity_disorder"><strong>G</strong>ender identity disorder</a>)тэй холин ойлгодог тал байдаг ч, энэ хоёр нь хоорондоо ялгаатай огт өөр зүйл юм. <a title="Трансжендер (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">Трансжендер</a> гэдэг бол өөрийн байгалиас заяасан хүйстэй өөрийн сэтгэл санааны хүйс хоёр хоорондоо тааран зохицохгүй зөрчилдөхийг хэлдэг. Улмаас өөрийнхөө хүйсийг солихыг хүсдэг болдог. Өөрөөр хэлбэл, эмэгтэй биетэй мөртлөө эрэгтэй мэдрэмж сэтгэхүйтэй, эсвэл эрэгтэй биетэй мөртлөө эмэгтэй мэдрэмж сэтгэхүйтэй хүнийг хэлнэ.</p> <p style="color: #000000;"><strong><a title="Гетеросекс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Гетеросекс</a></strong> (<a title="en:Heterosexual" class="extiw" href="http://en.wikipedia.org/wiki/Heterosexual"><strong>H</strong>eterosexual</a>) чиг хандлага: эсрэг хүйсийнхээ хүнийг сонирхон дурлаж, тэдэнд татагдан бэлгийн харилцаанд орохыг шинжлэх ухаанд ийнхүү нэрлэдэг. Тухайлбал, эмэгтэй хүнийг сонирхож, тэдэнд дурлаж татагддаг эрчүүд, эсвэл эрчүүдийг сонирхож, тэдэнд дурлаж татагддаг эмэгтэйчүүдийг хэлнэ. Энэ хандлага нь хүн амын дийлэнхи хувийг эзэлж байдаг.</p> <p style="color: #000000;"><strong><a title="Гомосекс" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81">Гомосекс</a></strong> (<a title="en:Homosexual" class="extiw" href="http://en.wikipedia.org/wiki/Homosexual"><strong>H</strong>omosexual</a>) чиг хандлага: ихэвчлэн ижил хүйсийнхээ хүнийг сонирхож, дурлаж, тэдэнд татагддаг, бэлгийн харилцаанд ордог нэгнийг энэ ангилалд хамрааруулж ойлгодог. Өөрөөр хэлбэл, эр хүнийг сонирхож, тэдэнд татагддаг эр хүн, эсвэл эрчүүдийг бус, бусад эмэгтэйг сонирхож, тэдэнд дурлаж татагддаг эмэгтэйчүүдийг хэлнэ. Гомосекс гэсэн ойлголтыг дотор нь гей, лесби хэмээн хувааж нэрлэдэг.<a title="Бэлгийн цөөнх (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%8D%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%86%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D1%85&amp;action=edit&amp;redlink=1">Бэлгийн цөөнх</a> хэмээгддэг ба хүн амын 2-13% (50 хүн тутмын 1-8 нь гомосекс байх магадлалтай) эзэлдэг. Өөрөөр хэлбэл <a class="mw-redirect" title="Монгол Улс" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%A3%D0%BB%D1%81">Монгол Улсын</a> хувьд, 70000-300000 орчим гомосекс чиг хандлагатай хүмүүс байх магадлалтай.</p> <p style="color: #000000;"><strong><a title="Бисекс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Бисекс</a></strong>(<a title="en:Bisexual" class="extiw" href="http://en.wikipedia.org/wiki/Bisexual"><strong>B</strong>isexual</a>) чиг хандлага: Өөрийн ижил ба эсрэг хүйсийнхээ хүмүүсийн аль алинд нь дурлаж татагддаг, тэдгээрийг сонирхдог, бэлгийн харилцаанд ордог хүнийг хэлнэ. Жишээ нь: эмэгтэй, эрчүүдийн аль алиныг нь сонирхдог, тэдгээрт дурлаж татагддаг эмэгтэй эсвэл эрэгтэйг хэлнэ.</p>http://munhorgil10b.blog.gogo.mnhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry74970Sat, 23 Jan 2010 12:57:44 ULATманжын үеийн монголhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry74513<img src="file:///C:/DOCUME~1/ADMINI~1/LOCALS~1/Temp/moz-screenshot-3.jpg" /><img src="file:///C:/DOCUME~1/ADMINI~1/LOCALS~1/Temp/moz-screenshot-4.jpg" /><img src="http://img.banjig.net/d/bb/user_uploads/289214/galdan_3628c05f.jpg" />XVII зууны сүүлч үеэс XX зууны эхэн үе хүртэл 200 гаруй жил Монгол орон манжийн байлдан дагуулагчдын эрхшээлд нухлагдаж байв. Энэ үе бол Монголын түүхийн хамгийн гашуун зовлонт харанхуй үе байсан юм. Манж нар бол одоогийн Манжуурт нутаглаж байсан хамниган угсаатан бөгөөд XVI зууны сүүлчээр цэрэг-язгууртаны хүчирхэг улс болон бүрэлджээ. <!--break-->Манж нар богино хугацаанд зэргэлдээх орнуудаа түрэмгийлэн улмаар Монголын хаант улсуудыг эзлэн авав. Монголын феодалын улс манжид эзлэгдсэн түүний талхинд орсон нь хэдэн шалтгаантай байв. XVII зууны үед Монгол орон дотоодын феодалын бутралын уршиг, гаднаас манж, хятадын хаадын хагалан бутаргах хорт явуулгын улмаас Өвөр Монгол, Ар Монгол, Баруун Монгол (Ойрад) гэсэн гурван том хэсэг болон салж, тэдгээр нь бас дотроо олон жижиг феодалын эзэмшилд хуваагджээ. Эдгээр том, жижиг язгууртнууд бүх Монголын хаан ширээ болон өөр өөрсдийн биеэ даасан байдлын төлөө үргэлж тэмцэлдэж байсны улмаас Монгол орон дотоодын хямралд гүн автжээ.<br /> Улс орон нь доройтож, бас харийн аюул занал нүүрлээд байсан тэр нөрцөлд Монголын феодалууд эв нэгдлээ бэхжүүлж, түрэмгийлэгчдийн эсрэг нэгэн мөрний урсгалд нийлэн шийдвэр төгс тэмцэх ёстой байлаа. Цахарын Лигдэн хаан, Халхын Цогт хун тайж зэрэг хүмүүс үүнийг ухамсарлан нийт улс гэрийнхээ тусгаар тогтнолоо хамгаалахыг уриалан тэмцэж байв. Гэтэл зарим феодалууд зөвхөн өөрсдийн явцуу ашгийг хичээн нийтийн тэмцэлд нэгдэхгүй, тус тусдаа тэмцэх, бууж өгөх зэрэг бодлого баримталж байсан нь тэмцлийн эрчийг сулруулж, хүчийг сарниулжээ. Манийн байлдан дагуулагчид 1644 онд Хятадыг эзлэн авсан нь түүний эдийн засаг, цэрэг зэвсгийн их хүчийг Монголын эсрэг шууд дайчлан хөдөлгөх боломжтой болжээ.<br /> Манж нар улс төрийн элдэв луйвар аргаа цэрэг зэвсгийн давуу байдалтай хослуулсаар 1636 онд Өвөр Монголыг, 1691 онд Халх Монголыг, XVIII зууны дундуур Баруун Монгол (Ойрад) – ыг эрхэндээ оруулжээ. Тэд Монголыг эзлэн авсаны дараа ноёрхолоо бэхжүүлэхийн тулд Монголын уламжлалт хууль, засаг захиргааны зохион байгуулалтыг цөм хүчингүй болгон, өөрсдийн харгис засаг захиргааг чандлан тогтоож, манай ард түмний хүчээ нэгтгэн босч тэмцэхээс болгоомжлон тэдний улс төрийн нэгдлийг бутаргаж, хүчийг нь сарниулахад чиглэсэн олон арга хэмжээ авчээ. Монгол орныг манжийн хааны төлөөний сайд захирч, монголчуудаар өртөө, харуулын цэрэг, хүнд хүчир алба даалгах, манж хааны Монголоос дээрэмдэн авсан олон зуун мянган малыг үнэ хөлсгүй хариулган үржүүлэх, Ховдод байсан манжийн дарангуй цэргийн хүнсний тариа тариулах, цэргийн албанд дайчлан мордуулах, мөнгөн татвар авах зэргээр малчин ардын хөдөлмөрөөр бүтээсэн баялгийг ховх сорон үгүйрүүлж байв. Жишээлбэл: зөвхөн манжийн&nbsp; элч, төлөөлөгчид зорчиход зориулсан олон замын өртөөний зардалд жил тутам саяас доошгүй мал албадан гаргуулж байсны дотор гагцхүү зорчигчдын хүнсэнд 200,000 гаруй хонь хэрэглэж байжээ.<br />&nbsp; манжийн эрх баригчид шашныг бүх талаар дэмжин дэлгэрүүлж түүний тусламжтайгаар ард олныг мунхаруулан харанхуй бүдүүлэг хэвээр нь барьж, номхон боол болгон дарлахыг хичээж байлаа. Хүрээ хийд, лам нарын тоог хэтэрхий олшруулсан нь олон идэр эрийг бүтээлч хөдөлмөрөөс хөндийрүүлж, тус улсын хүн амын өсөлтийг сайтуулсны гадна үйл олон лам нарыг хооллож, хувцаслах, тэдний хурал номын бүх зардлыг бэлтгэн нийлүүлэх нүсэр хүнд албыг ард түмэнд давхар үүрүүлсэн юм.<br /> Монголын ард түмэн ингэж манжийн&nbsp; эрх баригчид, монголын феодал ноёд, лам нар гэсэн хэд хэдэн эзэнд нэгэн зэрэг үйлчлэх ганц зарц нь болоод зогссонгүй, бас хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэгчдэд давхар шулуулж үгүйрлийн балчигт лавшран шигдсээр байв. манжийн&nbsp; засгийн газрын шууд ивээлээр Монголд нэвтэрсэн Хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэл монголын эрд түмний хөлс, цусыг сорон тамирдуулж байлаа. Хятадын шунахай худалдаачид өр төлбөрийн хүүг 400 хувь хүртэл өсгөж Монгол орныг “баяжих, хөлжих алтан хайрцаг” хэмээн ичгүүргүй нэрлэж байв. Хятадын худалдаачид бүр гурван янзын жигнүүрийн туухайтай байсан бөгөөд хүнд туухайгаар нь бусдаас авах зүйлийг, хөнгөнөөр нь бусдад худалдах барааг хэмжиж, жинхэнэ туухайг мэхлэж болохгүй нөхцөлд хэрэглэж байв. Бас өөрсдийн барааг маш өндөр үнээр худалдаж Монголын түүхий эдийг туйлын хямд авдаг болсон байна.<br />&nbsp;Манжийн эрх баригчдын шаардан тушаасан олон зүйлийн бачим түргэн албыг хугацаанд нь гүйцэтгэхийн тулд хошууны тамгын газар, аймгийн чуулгад арга буюу шахагдан хятад пүүсээс өндөр хүүтэй мөнгө зээлдэн авч алба залгуулна. Албаны энэ өрийг ч, харьяат ноёдынхоо хятад худалдаачдад тавьсан өрийг ч ардууд төлнө. манжийн феодалууд, хятадын худалдаачдын шунахай эрх ашиг яваандаа нийлж нэг нь алба татвараар, нөгөө нь өр зээлээр Монгол орныг хамтран мөлжиж, ард түмнийг амь зуулгын хэдэн малаас нь хагацуулан сүйрлийн даваанд тулгаж байлаа.<br /> Гэвч Монголын ард түмэн гадаад, дотоодын давхар дарлалд дуугүй нухлагдан, ямагт толгой гудайн хүлцэж явсангүй, эрэлхэгээр босон тэмцэж, тэмцлийн туршлагаа баяжуулсаар байсан юм. Монголын ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлээс хамгийн хүчтэй нь Ойрадын Амарсанаа, Халхын Чингүнжав нарын удирдсан 1755-1758 оны зэвсэгт бослого юм.<br /> 1755-1758 оны зэвсэгт тэмцэл дарагдсан боловч монголын ард түмний түүхэнд гүн ул мөрөө үлдээн тэмцлийн сургамж дууриал болж, тэдгээр тэмцэгчдийн баатарлаг дүр ард түмний дунд мөнхөрөн алдаршжээ.<br /> Энэ үеийн ард түмний тэмцэл нэг талаар манжийн түрэмгийлэгчид, хятадын шунахай худалаачдын эсрэг, нөгөө талаар нутгийн авилгач ноёдын эсрэг чиглэж байв. Ардын тэмцлийн дотроос заргын хэлбэр ихэд дэлгэрчээ. Ардууд заргын бичигтээ манжийн хүнд алба, ноёдын авилгая шунахай зан, ёс бусын олон гувчуур, өөрсдийн амин зуулгын хүнд байдал зэргийг учирлан тоочоод алба татвар хөнгөлж, шунахай ноёдыг зайлуулахыг шаардаад, эцэст нь нэрсээ нарны цацраг мэт дугуйруулан бичдэг байв. Энэ нь толгойлогчоо харгис ноёдоос хамгаалсан хэрэг байв. Ноёнтойгоо заалдсан, үгүйрэн өр төлж чадахгүй болсон, худалдаачдын пүүсийг довтолсон ардуудыг эмнэг адууны сүүлээс чиргүүлж тасдуулах, элсээр чигжин алах, есөн эрүү тулгах, дөнгөлөх, эхнэр хүүхдийг нь өрөнд бодож худалдаачдад өгөх зэргээр харгисладаг байжээ.<br /> Тэгэвч мөлжлөг, харгислал нэмэгдэх тусам зовлон туулж хатуужсан монголын ард түмэн тэмцлийн эрчээ чангалан галд тос нэмэхийн адил дүрэлзэн боссоор байсан юм.<br /> XIX зууны сүүлчээс Манж гүрний сүр хүч бууран доройтож, феодалын нийгэм нь үндсээрээ ялзран хэврэгшиж, улмаар том империлист гүрнүүдийн түрэмгийлэлд өртөн тэдний хагас колони болон хувирчээ. манжийн эрх баригчид энэ нөхцөлд яаралтай арга хэмжээ авав. Монголыг цусгүй колончилж, юуны өмнө хятадчилах зорилгоор үй олон хятад иргэнийг Монгол нутагт цутган оруулж, малын бэлчээрийг хагалан, тариалангийн талбай болгохоор үржил шим сайтай газруудыг булаан авч хятадуудад олгож эхлэв. Идээшилт газар шороо, төрөлх ард түмэндээ элгэн хайртай Монгол хүн харийн энэ доромжлол, дарангуйллыг хүлцэн тэвчих аргагүй болж, энд тэнд эсэргүүцлийн уухай дэгдэн, улмаар Монголын язгууртнууд ард түмэнтэйгээ нэгдэж эхэлжээ.<br /> 1911 – 1912 оны Монголын ард түмний үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнөөр Монгол Улс ийнхүү тусгаар улсаа сэргээж чадсан нь манай ард түмний олон жилийн шаргуу тэмцлийн үр дүн байсан бөгөөд Монголын ард түмний түүхэнд гарсан нэгэн чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон юм.http://munhorgil10b.blog.gogo.mnhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry74513Thu, 21 Jan 2010 21:01:01 ULATМОНГОЛЫН ТҮҮХ (товч)http://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry74170<h2 style="color: #000000;"><span id=".D0.AD.D1.80.D1.82.D0.BD.D0.B8.D0.B9_.D1.82.D2.AF.D2.AF.D1.85" class="mw-headline">Эртний түүх<strong style="background-color: #a0ffff;"></strong></span></h2> <p style="color: #000000;">Өнөөгийн Монгол улсын нутагт одоогоос 30000 жилийн өмнө хүн амьдарч байсан гэсэн баталгаа байдаг. Тийм боловч МЭӨ 3-р зуунаас төмөр зэвсэг энэ нутагт орж ирсэн үеэс л улс төрийн хувьд чухал болжээ. Ерөнхийдөө энэ үе хүртэлх монголын түүх нь <a title="Сибирь" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C">Сибирь</a>, умард <a class="mw-redirect" title="Орос" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81">Орос</a>, <a class="mw-redirect" title="Хятад" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%B4">Хятад</a>, <a title="Араб (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1">Араб</a> <a title="Перс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Перс</a>, <a title="Төв Ази (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D3%A9%D0%B2_%D0%90%D0%B7%D0%B8&amp;action=edit&amp;redlink=1">Төв Азийн</a> хооронд орших тал газрын түүхтэй ижилхэн байжээ. Энэ тал газрыг, хааяа нэгддэг боловч амархан задарч үгүй болдог холбоонуудыг үүсгэдэг тархай бутархай нүүдэлчин аймгууд эзлэж байв. Эдгээр нүүдэлчид нь мал аж ахуй эрхэлж, газар тариалангийн улсууд ба хажуудах аймгуудтай худалдаа хийж, тэдгээрийг довтолж амьдарч байжээ.</p> <p style="color: #000000;">Хэдийгээр ийм тархай бутархай байсан ч зарим үе Хятад, Араб, Персийн орнуудад заналхийлсэн хүчтэй нэгдлүүдийг бий болгож байв. Эдгээр нэгдлүүд нь амархан задарч үгүй болдог байсан ч довтолсон орнуудынхаа хүмүүсийг тарааж, улс төрийг нь тасалдуулж байв. монголын талын нүүдэлчид нь голдуу ойр орших Хятадад анхаарлаа хандуулж байсан ба ийнхүү энэ хоёр тал нь өвөр хоорондынхоо түүхэнд харилцан нөлөөлж байв.</p> <h2 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span> <span id=".D0.A5.D2.AF.D0.BD.D0.BD.D2.AF" class="mw-headline">Хүннү</span></h2> <div class="thumb tright" style="color: #000000;"> <div style="width: 202px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:Hunnu.gif"><img height="170" width="200" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Hunnu.gif/200px-Hunnu.gif" /></a> <div class="thumbcaption"> Хүннүгийн дайчид</div> </div> </div> <p style="color: #000000;">МЭӨ 3-р зуунд үүссэн Хүннү гүрэн нь монголын газар нутаг дахь нүүдэлчдийн анхны хүчирхэг улс гүрэн байжээ. Дээд цэгтээ баруун зүгт <a title="Түрэгстан (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">Түрэгстан</a>, зүүн зүгт <a title="Ляо гол (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D1%8F%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D0%BB&amp;action=edit&amp;redlink=1">Ляо гол</a> буюу одоогийн <a title="Ордос (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%BE%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Ордос</a>, хойд зүгт <a title="Байгал нуур" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BB_%D0%BD%D1%83%D1%83%D1%80">Байгал нуур</a>, өмнө зүгт <a title="Цагаан хэрэм" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%BC">Цагаан хэрэмд</a> тулсан өргөн уудам нутгийг эзлэж байжээ.</p> <p style="color: #000000;">Хүннү гүрнийг анх <a title="Түмэн шаньюү (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%8E%D2%AF&amp;action=edit&amp;redlink=1">Түмэн шаньюү</a> үндэслэжээ. Түүний хүү <a title="Модун Шаньюү (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%8E%D2%AF&amp;action=edit&amp;redlink=1">Модун Шаньюү</a> нь МЭӨ 209 онд эцгийгээ хөнөөж аймгуудыг нэгтгэж хүчирхэгжүүлжээ. Тэдгээр зүүн Монголд хамгийн хүчтэй байсан гол өрсөлдөгч аймаг болох <a title="Дунху (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%83%D0%BD%D1%85%D1%83&amp;action=edit&amp;redlink=1">Дунху</a> нарыг эзлэжээ. Улмаар <a title="Цинь улс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A6%D0%B8%D0%BD%D1%8C_%D1%83%D0%BB%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Цинь улсын</a> баруун аймгуудыг эзлэн өөртөө нэгтгэжээ. Гэвч Хятадын жанжин <a title="Мэн Тиан (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%8D%D0%BD_%D0%A2%D0%B8%D0%B0%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">Мэн Тиан</a> энэ эзлүүлсэн газрыг эргүүлэн авчээ.</p> <div class="thumb tleft" style="color: #000000;"> <div style="width: 202px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:Asia_200bc.jpg"><img height="117" width="200" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Asia_200bc.jpg/200px-Asia_200bc.jpg" /></a> <div class="thumbcaption"> МЭӨ 200 оны үе, Хүннү улсын үе</div> </div> </div> <p style="color: #000000;">Модун шаньюү МЭӨ 174 онд нас барснаас хойш 100 гаруй жилийн турш Хүннү ноёрхож байв. Харин улмаар эзлэгдсэн Дунху нар, өмнөд талаарх Хятадууд нь Хүннүг өмнө, умар хоёр тийш хуваан задалжээ. Өмнөд Хүннү нарыг Хятадууд эзлэж нийлмэл цэргүүд нь Умард Хүннү нарыг довтолж эхлэжээ. Ийнхүү цохигдсон умардынхан <a title="Жижи шаньюү (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%96%D0%B8%D0%B6%D0%B8_%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%8E%D2%AF&amp;action=edit&amp;redlink=1">Жижи шаньюүгаар</a> удирдуулан <a title="Кангю аймаг (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%8E_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%B3&amp;action=edit&amp;redlink=1">Кангю аймагтай</a> холбоо тогтоож улмаар МЭ 372 оны үеэс <a title="Ромын эзэнт гүрэн" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D0%B7%D1%8D%D0%BD%D1%82_%D0%B3%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD">Ромын эзэнт гүрнийг</a> <a title="Барбар (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">барбаруудтай</a> (Barbarians) унагаалцах болсон, <a title="Аттила (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D1%82%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B0&amp;action=edit&amp;redlink=1">Аттилагийн</a> үед дээд цэгтээ хүрсэн Хүн нар (Huns) болжээ.</p> <h2 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span> <span id=".D0.A1.D2.AF.D0.BC.D0.B1.D1.8D" class="mw-headline">Сүмбэ</span></h2> <div class="thumb tright" style="color: #000000;"> <div style="width: 202px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:BeltBuckleXianbei3-4thcentury.jpg"><img height="120" width="200" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/BeltBuckleXianbei3-4thcentury.jpg/200px-BeltBuckleXianbei3-4thcentury.jpg" /></a> <div class="thumbcaption"> Сүмбэ бүсний горхи</div> </div> </div> <div class="thumb tright" style="color: #000000;"> <div style="width: 152px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:Asia_200ad.jpg"><img height="95" width="150" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Asia_200ad.jpg/150px-Asia_200ad.jpg" /></a> <div class="thumbcaption"> Сүмбэ улсын үе, МЭ 200 оны үед</div> </div> </div> <p style="color: #000000;">Сүмбэ буюу Сяньби улс нь МЭ 1-р зуунаас хүчирхэгжиж эхлэсэн бөгөөд <a title="Тянь Шихуй (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D1%8F%D0%BD%D1%8C_%D0%A8%D0%B8%D1%85%D1%83%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1">Тянь Шихуйгийн</a> (141-181 онд амьдарч байсан) доор нэгдсэн улс болжээ. Тянь Шихуй хааны үед Хүннүгийн захиргаанд байсан газрыг эзэмших болжээ. Сүмбэ нь 167 онд <a title="Хань улс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8C_%D1%83%D0%BB%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Хань улсын</a> довтолгооныг няцааж 180 онд Хятадын хойд хэсгийг эзлэн авчээ. Сүмбэгийн ард нь мал аж ахуйгаас гадна бага хэмжээний газар тариаланг эрхэлж байжээ. Сүмбэ нь 3-р зуунд бутарчээ.</p> <p style="color: #000000;">Сүмбэйн хэсэг болох Тоба вэй аймаг нь 386 онд хойд Хятадад Тоба Вэй улсыг бий болгожээ. <a title="Тоба гуй (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%D0%B3%D1%83%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1">Тоба гуй</a> хаан нь нүүдэлчдийг нэгтгэж урагш довтолсоор өөрийгөө Хятадын хаанаар өргөмжилжээ. Гэвч тэдгээр нь хожмын Манжууд шиг Хятад үндэстэн рүү уусан алга болсон ажээ. 581 онд бутарчээ.</p> <p style="color: #000000;">Сүмбэйн гарал үүслийг <a title="Монгол үндэстэн" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D1%82%D1%8D%D0%BD">Монгол</a> гаралтай, <a title="Тунгус үндэстэн (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D1%82%D1%8D%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">Тунгус</a> гаралтай, эсвэл энэ хоёр үндэстний аль алиных нь овог болно гэсэн 3 ерөнхий таамаг байдаг.</p> <h2 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span> <span id=".D0.9D.D0.B8.D1.80.D1.83.D0.BD" class="mw-headline">Нирун</span></h2> <div class="thumb tleft" style="color: #000000;"> <div style="width: 182px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:Asia_500ad.jpg"><img height="107" width="180" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Asia_500ad.jpg/180px-Asia_500ad.jpg" /></a> <div class="thumbcaption"> МЭ 500 оны үед, Жужаний үе</div> </div> </div> <p style="color: #000000;">Жужань буюу Нирун улс нь 330-555 оны хооронд Байгаль нуураас Говь цөл, Харшаараас Солонгос хүртэлх нутгийг захирч оршин тогтножээ. 402 онд <a title="Шэлүнь (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A8%D1%8D%D0%BB%D2%AF%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">Шэлүнь</a> буюу Жарун ширээнд сууж хаан цолыг хэрэглэх болсон ба Шэлүний үеэс хойш хүчирхэгжсэн. 552 онд Нируны удирдлага доорх Түрэг угсаатан бослого хийж, 555 онд мөхөөжээ. Түрэгүүдийн байгуулсан <a title="Түрэгийн эзэнт гүрэн (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%8D%D0%B7%D1%8D%D0%BD%D1%82_%D0%B3%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">Түрэгийн эзэнт гүрэн</a> нь <a class="mw-redirect" title="Монголын эзэнт гүрэн" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D0%B7%D1%8D%D0%BD%D1%82_%D0%B3%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD">Чингисийн гүрнээс</a> өмнөх нүүдэлчдийн хамгийн хүчтэй гүрэн байжээ.</p> <p style="color: #000000;">Нируны зарим хэсэг Монголоос гарч 6-р зууны үед <a title="Ижил мөрөн" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B6%D0%B8%D0%BB_%D0%BC%D3%A9%D1%80%D3%A9%D0%BD">Ижил мөрний</a> хөндийд хүрээд <a title="Авар (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%B2%D0%B0%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">Авар</a> хэмээн нэршсэн монгол язгуурын хаант улс байгуулсан юм. Монголд үлдсэн ард нь <a title="Татар аймаг (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%B3&amp;action=edit&amp;redlink=1">Татар аймгуудын</a> овог дээдэс болжээ.</p> <h2 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span> <span id=".D0.A2.D2.AF.D1.80.D1.8D.D0.B3" class="mw-headline">Түрэг</span></h2> <div class="thumb tleft" style="color: #000000;"> <div style="width: 182px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:Asia_600ad.jpg"><img height="107" width="180" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Asia_600ad.jpg/180px-Asia_600ad.jpg" /></a> <div class="thumbcaption"> МЭ 600 оны үед, Түрэгийн үе</div> </div> </div> <p style="color: #000000;">Түрэгийн хаант улс нь Хятадын <a title="Цагаан хэрэм" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%BC">Цагаан хэрэмнээс</a> <a title="Хар тэнгис" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81">Хар тэнгис</a> хүртэлх нутгийг өөрийн захиргаандаа оруулжээ.</p> <p style="color: #000000;">Түрэгүүд нь Жужань улсад голдуу дархадын үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Түрэгийн ахлагч Бумин өөрийн дээд эзэн болох хаанд бослогыг дарахад нь тусалсан боловч нирунчууд түүний тусыг албатын гүйцэтгэх үүрэг нирунчууд тоомжиргүй хандсан байна. Ийнхүү Бумин охинтой нь гэрлэж чадаагүйнхээ төлөө Жужаний дайснуудтай холбоо тогтоож 552 онд тэдний дарлалыг авч хаяж чаджээ. Түрэгийн холбоотнуудаас хойд хятадын Тоба вэй улс их хэрэг болсон юм. Бумин өөрийн ах Истесимд өрнөд хэсгийн газар нутгаас өгч түрэгийн эзэнт гүрнийг байгууулсан аж. Бумины дараагийн хаад ялангуяа <a title="Мукан (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">Мукан</a> буюу Буга хааны үед түрэгүүд <a title="Хиргис (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">хиргис</a>, <a class="mw-redirect" title="Кидан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD">киданчуудыг</a> байлдан дагуулж жужаний үлдэгдлийг хойд оросын нутаг хүртэл элдэн хөөжээ. Мөн Хятадын Чи, Жоу улсууд 570 оноос түрэгийн хаанд татвар төлөх болов.</p> <p style="color: #000000;">Гэвч 590 онд Түрэгийн хаант улс Дорнод Түрэг, Өрнөд Түрэг хоёр хэсэгт хуваагджээ. Ингэснээр хүч нь суларч, Тан династи Дорнод түрэгийг харьяалалдаа авчээ. Өрнөд Түрэг ч гэсэн дотроо улам эвдэрчхоёр талаас нь Араб, Хятадууд цохиж эхэлжээ. 670 ба 682 онд тус тус Өрнөд Түрэг ба Дорнод Түрэг дахин бага зэрг хүчирхэгжсэн ч гэсэн удаан тогтож чадсангүй. 745 онд Түрэг улсын дотоод хямрал гүнзгийрсэн үеэр уйгур аймгууд бослого гаргаж, Түрэг улсыг бүрэн мөхөөжээ. монголын эзэнт гүрэн буюу Их Монгол улс байгуулагдах хүртэл Монголын нутагт Түрэгийн хаант улс шиг хүчтэй улс гарч ирээгүй юм.</p> <h2 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span><span id=".D0.A3.D0.B9.D0.B3.D1.83.D1.80" class="mw-headline">Уйгур</span></h2> <dl style="color: #000000;"><dd> <div class="noprint relarticle mainarticle"><em><a title="Уйгурын хаант улс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D1%83%D0%BB%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1"><br /></a></em></div> </dd></dl> <div class="thumb tright" style="color: #000000;"> <div style="width: 202px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:World_820.png"><img height="113" width="263" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/World_820.png/200px-World_820.png" /></a> <div class="thumbcaption"> Дэлхий 820 онд</div> </div> </div> <div class="thumb tright" style="color: #000000;"> <div style="width: 150px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:UighurPrincess.png"><img height="340" width="155" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f0/UighurPrincess.png" /></a> <div class="thumbcaption"> Уйгур гүнжийн зураг</div> </div> </div> <p style="color: #000000;">Уйгурууд 745 онд Пейло хэмээх хааны үед Түрэгүүдийн эсрэг бослого гаргаж, Дорнод Түрэгийн хаант улсыг орлож Уйгурын хаант улсыг байгуулжээ. Пейлогийн дараа хаан суусан Моюнчур (747-759)-ын үед Уйгур улс хүчирхэгжижээ. 751 онд Орхон голын хөндийд Хар балгас нийслэлийг үндэслэжээ. Уйгурын хаант улс нь дээд цэгтээ Алтайгаас Хянганы нуруу, Соёны нуруугаас говь хүрэлх газар нутгыг захирч байжээ. 755 онд Тан улс тариаланчдын бослогийг дарахын тулд Уйгуруудыг урьж авчирч байжээ. 766 оноос хойш 12 жилийн турш Тан улс Уйгурт алба гувчуур өгөх болжээ.</p> <p style="color: #000000;">Уйгурууд нь өмнөх нүүдэлчдээсээ илүү их соёлыг хөгжүүлж <a title="Согд-түрэгийн бичиг (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3&amp;action=edit&amp;redlink=1">согд-түрэгийн бичгийг</a> сайжруулж өөрийн бичиг үсэгтэй болсон бөгөөд үүнийг хожмын нүүдэлчид өвлөн хэрэглэх болжээ.</p> <p style="color: #000000;">Уйгурын хаант улс 840 онд Енисейн хиргисүүдэд цохигдон бутарч, тэдний зарим нь Дорнод Туркестанд очиж, шинэ улс байгуулсан ажээ.</p> <h2 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span><span id=".D0.A5.D0.B8.D1.80.D0.B3.D0.B8.D1.81" class="mw-headline">Хиргис</span></h2> <p style="color: #000000;">840 онд <a title="Енисей (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%95%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1">Енисейн хиргисүүд</a> Уйгуруудыг хөөж богино хугацааны турш үргэлжилсэн хаант улсыг одоогийн Монгол улсын нутагт тогтоожээ. 924 онд өөрсдөө кидан буюу хятан нарт дээд Енисей хүртэл хөөгджээ. Хиргис нь Монгол нутагт ноёрхсон сүүлийн түрэг угсаатан байлаа.<span class="editsection"><span style="font-weight: bold;"> <strong><font size="5">КИДАН</font></strong></span></span><strong><font size="5"> УЛС</font></strong><span id=".D0.9A.D0.B8.D0.B4.D0.B0.D0.BD" class="mw-headline"></span></p> <div class="thumb tright" style="color: #000000;"> <div style="width: 202px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:Asia_1025ad.jpg"><img height="121" width="200" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Asia_1025ad.jpg/200px-Asia_1025ad.jpg" /></a> <div class="thumbcaption"> 1025 онд, Киданы үед</div> </div> </div> <p style="color: #000000;">Кидан буюу Хятан нар нь 4, 5-р зууны үед Цагаан хэрмийн хойно нүүдэллэн амьдарч байсан ба үүний улмаас нүүдэлчин ард иргэдээс хамгийн их хятадчлагдсан нь байлаа. 917 онд Киданы тэргүүлэгч Амбагян 3 жил тутам тэргүүлэгчийг сонгодог журмыг зөрчин, Киданы хаан ширээг үе улиран залгамжлах болгов. Мөн Киданы хуучин 8 аймгийг үндэс болгож, Кидан улсыг байгуулжээ.</p> <p style="color: #000000;">Киданчууд нь Солонгос, Манжуур, мөн <a title="Хэрлэн гол" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%8D%D1%80%D0%BB%D1%8D%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB">Хэрлэн</a>, <a title="Туул гол" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D1%83%D0%BB_%D0%B3%D0%BE%D0%BB">Туул</a>, <a title="Орхон гол" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB">Орхон</a> голын хөндийнүүдийг захирч байжээ. Улам хүчирхэгжиж Хятадыг эзлэж эхлэснээр Ляо династи хэмээн нэрийдэх болжээ. Кидан улс нь хоёр янзын амьдралтай иргэдээс тогтож байжээ: хойд талдаа бэлчээрийн <a title="Мал аж ахуй (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D0%B6_%D0%B0%D1%85%D1%83%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1">мал аж ахуй</a> эрхэлдэг ард, өмнөд талдаа <a title="Газар тариалан (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">газар тариалан</a> эзлэдэг ард. Энэ 2 хэсэг нь бие биентэйгээ худалдаа наймаа өргөн хийдэг байжээ.</p> <p style="color: #000000;">Киданчууд нь ханз бүхий киданы их бичиг, цагаан толгой бүхий киданы бага бичиг хэмээх хоёр төрлийн бичигтэй байжээ. Киданы Их бичгийг 920 онд Амбагяны ач хүү Лубугу, эрдэмтэн Тулюйбу хоёр хятад бичгээс үлгэр авч зохиожээ. Харин Амбагяны хүү Елюй Тэла (Жүңдүхүн) уйгур бичгээс үлгэрлэн зохиосон бичиг нь Киданы Бага бичиг хэмээн алдаршжээ. Киданчууд <a title="Бөө мөргөл (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D3%A9%D3%A9_%D0%BC%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BB&amp;action=edit&amp;redlink=1">бөө мөргөлөөс</a> арай холдож, чан буддизм шашинтай байжээ.</p> <p style="color: #000000;">Кидан улс өмнөд талаараа Хятадын Сүн династитай Шаньси мужаар хиллэн, 200 орчим жилийн турш зүрчидийн Алтан улс байгуулагдах хүртэл оршин тогтножээ. Зүрчидэд цохиулж Бээжинг булаалгасан киданчууд дүрвэсээр 1128 онд <a title="Кашкар (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">Кашкарт</a> хүрч, тэндээ чухал үүрэг гүйцэтгэсэн <a title="Хар Хятан (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">Хар Хятан</a> хаант улсыг байгуулжээ.</p> <h2 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span> <span id=".D0.9C.D0.BE.D0.BD.D0.B3.D0.BE.D0.BB.D1.8B.D0.BD_.D2.AF.D0.B5" class="mw-headline"><strong>Монголын</strong> үе</span></h2> <h3 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span><span id="12-.D1.80_.D0.B7.D1.83.D1.83.D0.BD.D1.8B_.D0.B1.D0.B0.D0.B9.D0.B4.D0.B0.D0.BB" class="mw-headline">12-р зууны байдал</span></h3> <p style="color: #000000;">12, 13-р зууны эхээр одоогийн Монгол нутагт нэгдсэн захиргаагүй, бие биентэйгээ өрсөлдөгч олон биеэ даасан аймгууд оршин тогнож байжээ. Эдгээр нь гол төлөв Монгол, Түрэг, Манж гаралтай байсан бөгөөд тоочвол:</p> <ul style="color: #000000;"> <li><a title="Алтайн нуруу" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%83%D1%83">Алтайн</a>, <u><a title="Хангайн нуруу" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%83%D1%83">Хангайн нурууны</a></u> дунд <em>Найман</em></li> <li>Хангайн, <a title="Хэнтийн нуруу" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%83%D1%83">Хэнтийн нурууны</a> дундуур Туул-Орхоны сав газарт <em>Хэрэйд</em></li> <li><a title="Байгал нуур" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BB_%D0%BD%D1%83%D1%83%D1%80">Байгал нуурын</a> урдуур Сэлэнгийн ай саваар <em>Мэргид</em></li> <li><a title="Их Хянганы нуруу (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%98%D1%85_%D0%A5%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%83%D1%83&amp;action=edit&amp;redlink=1">Их Хянганы нуруугаар</a> <a title="Буйр нуур (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B9%D1%80_%D0%BD%D1%83%D1%83%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">Буйр нуурын</a> орчмоор <em>Хонгрид</em></li> <li>Хэнтийн нуруунаас урагшаа <em>Зүбү</em></li> <li><a title="Их Говь (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%98%D1%85_%D0%93%D0%BE%D0%B2%D1%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">Их Говьд</a> <em>Онниуд</em></li> <li>Хэнтийн нуруунд <em>Хамаг Монгол</em></li> <li>Мөн бусад газарт <em><a title="Олхонууд" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BB%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4">Олгонууд</a></em>, <em>Баяд</em>, <a title="Ойн иргэд (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D0%B9%D0%BD_%D0%B8%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%B4&amp;action=edit&amp;redlink=1">Ойн иргэд</a></li> </ul> <p style="color: #000000;">тус тус байлаа.</p> <p style="color: #000000;">Эдгээрээс хожим нь Хамаг Монгол нь давамгайлжээ.</p> <p style="color: #000000;">Хамаг Монголын хаан <a title="Боржигин овог (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BD_%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3&amp;action=edit&amp;redlink=1">Боржигин овгийн</a> <a title="Хабул хаан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD">Хабул хаан</a> нь нэг хэсэг хүчирхэгжиж байснаа дараагийн хэдэн үедээ дарагджээ. Түүний дараа Тайчуудын <a title="Амбагай хаан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD">Амбагай хаан</a> цолыг авчээ. Амбагай хаан нь охиноо Татарт өгөхөөр явж байхдаа Татаруудад олзлогджээ. Тэдгээр нь Амбагайг зүрчидэд өгч цаазалжээ. Энэ үеэс Татаруудад өш хонзонтой болж, Хабул хааны хүү Хутуг дараа нь Хамаг монголын хаанд өргөмжлөгдөхөд Татарын эсрэг 13 удаа дайтжээ. Хутуг хааны хожмын удирдагчид нь Хамаг Монголын хаан цолгүй байсан нь хүч суларч байсны шинж болно. Хутулын ач <a title="Есүхэй баатар" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D1%81%D2%AF%D1%85%D1%8D%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80">Есүхэй баатар</a> нь 1171 онд Татаруудад хорлогдон нас баржээ. Энэ үед түүний хүү <a class="mw-redirect" title="Тэмүжин" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%8D%D0%BC%D2%AF%D0%B6%D0%B8%D0%BD">Тэмүжин</a> нь 9 настай байсан ба <strong>Монголын</strong> эзэнт гүрнийг үндэслэгч болсон байна. Харин 1189 он хүртэл Хамаг Монгол нь ямар ч удирдагчгүй, зохион байгуулалт байхгүй байлаа.<span class="editsection"></span><span id=".D0.98.D1.85_.D0.9C.D0.BE.D0.BD.D0.B3.D0.BE.D0.BB_.D0.A3.D0.BB.D1.81" class="mw-headline">Их Монгол Улс</span></p> <div class="thumb tright" style="color: #000000;"> <div style="width: 202px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:Chingghis_statue_at_Dadal_sum.JPG"><img height="163" width="200" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/Chingghis_statue_at_Dadal_sum.JPG/200px-Chingghis_statue_at_Dadal_sum.JPG" /></a> <div class="thumbcaption"> Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны төрсөн гэгдэх газрын орчмын хөшөө</div> </div> </div> <p style="color: #000000;">Есүхэй баатар Татаруудад хорлогдсоноос хойш Хамаг Монгол нь захирагчгүй байлаа. Түүний хүү Тэмүжин нь хагас өнчин болж бага насандаа асар их зовлон бэрхшээлийг туулжээ. Түүний эх <a title="Өэлүн эх (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D3%A8%D1%8D%D0%BB%D2%AF%D0%BD_%D1%8D%D1%85&amp;action=edit&amp;redlink=1">Өэлүнг</a> Мэргидийн Чилэдүгээс эцэг нь авсны өшөөнд Мэргидүүд Тэмүжиний эхнэр <a title="Бөртэ үжин" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%8D_%D2%AF%D0%B6%D0%B8%D0%BD">Бөртэ үжинг</a> авсан байна. Эхнэрээ аврах гэж Тэмүжин эцгийн анд <a title="Тоорил хан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD">Ван хан Тоорил</a>, өөрийн бага насны анд <a title="Жамуха (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0&amp;action=edit&amp;redlink=1">Жамухын</a> тусламжтайгаар Мэргидийг сөнөөжээ. Энэ хэрэг явдлаар Хамаг Монгол дотроо Тэмүжиний нөлөө ихээр ихэсч анд Жамухатай өрсөлдөөн эхлэжээ. 1189 онд түүнийг Хамаг <strong>Монголын</strong> хаанд өргөмжилж, <strong><a title="Чингис хаан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD">Чингис хаан</a></strong> нэртэй болжээ. 1206 он хүртэл <a title="Тайчууд" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%87%D1%83%D1%83%D0%B4">Тайчууд</a>, <a title="Жүрхин (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">Жүрхин</a>, <a title="Татар (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">Татар</a>, <a title="Найман" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD">Найман</a> гээд монголын бүх аймгуудыг нэгтгэжээ. Ингэснээр <a title="Онон гол" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BD%D0%BE%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB">Онон голын</a> орчимд хурилдай зохион байгуулж Их Монгол Улсыг (Ехэ Монггул Улус) зарлан тунхагласан байна. Чингис хаан нь 1206-1227 оны хооронд <a title="Тангууд (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4&amp;action=edit&amp;redlink=1">Тангууд</a>, <a title="Хорезм (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BC&amp;action=edit&amp;redlink=1">Хорезм</a>, <a title="Хар хятан (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D1%80_%D1%85%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">Хар хятан</a>, <a title="Зүрчидийн Алтан улс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D2%AF%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BB%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Зүрчидийн Алтан улсыг</a> байлдан дагуулж уртаашаа <a title="Манжуур (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%83%D1%83%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">Манжуураас</a> <a title="Каспийн тэнгис" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%82%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81">Каспийн тэнгис</a> хүртэл уудам газар нутгийг эзэлжээ. Түүнийг нас барах үед монголын эзэнт гүрэнд зүүн хойд Перс, хойд Хятадын хэсэг, <a title="Сибирь" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C">Сибирь</a>, дундад Ази багтаж байв. Үр удам нь байлдан дагуулалтыг үргэлжлүүлэн газар нутгаа хоёр дахин томруулжээ. Чингис хаан нь Их Монгол улсыг дөрвөн хүүдээ хуваан өвлүүлжээ. <a title="Зүчи (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D2%AF%D1%87%D0%B8&amp;action=edit&amp;redlink=1">Зүчид</a> <a title="Уралын нуруу" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%83%D1%83">Уралын нуруунаас</a> <a title="Эрчис мөрөн (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AD%D1%80%D1%87%D0%B8%D1%81_%D0%BC%D3%A9%D1%80%D3%A9%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">Эрчис мөрөн</a> хүртэл газар нутаг, <a title="Цагаадай (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A6%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1">Цагаадайд</a> Эрчисээс <a title="Балхаш нуур (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D1%88_%D0%BD%D1%83%D1%83%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">Балхаш нуур</a>, <a title="Төв Ази (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D3%A9%D0%B2_%D0%90%D0%B7%D0%B8&amp;action=edit&amp;redlink=1">Төв Ази</a>, дорнод <a title="Перс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Персийг</a>, <a title="Өгөөдэй хаан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D0%B3%D3%A9%D3%A9%D0%B4%D1%8D%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD">Өгөөдэйд</a> <a title="Зүүнгар (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">Зүүнгараас</a> <a title="Манжуур (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%83%D1%83%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1">Манжуур</a>, хойд Хятад, отгон хүү <a title="Тулуй" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%B9">Тулуйд</a> Монгол ёс заншлаар язгуурын Монгол нутгийг тус тус өвлүүлжээ.</p> <div class="thumb tright" style="color: #000000;"> <div style="width: 202px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:Gengis_Khan_empire-en.svg"><img height="130" width="200" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Gengis_Khan_empire-en.svg/200px-Gengis_Khan_empire-en.svg.png" /></a> <div class="thumbcaption"> Их Монгол Улс үүссэн байдал</div> </div> </div> <p style="color: #000000;">Өв залгамжлагч Өгөөдэй хаан (1229-1241) нь гүрнийг улам тэлж, нийслэл <a class="mw-redirect" title="Каракорум" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC">Каракорум буюу Хархоринг</a> байгуулжээ. Түүний удирдлага доор Их Монгол улс нь Чингис хааны дуусгаагүй Алтан улсыг эзлэж, баруун Ази, Европ руу улам тэлжээ. Өгөөдэй хааныг нас барсны дараа Чингисийн үр удмууд нь нэг талдаа Зүчи, Тулуй, нөгөө талдаа Өгөөдэй, Цагаадайн гэж хоёр хуваагджээ. Өгөөдэй хааны дараа 1236 оны Их хурилдайгаар түүний хүү <a title="Гүюг хаан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D2%AF%D1%8E%D0%B3_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD">Гүюгийг</a> хаан (1236-1248) ширээнд залжээ. Гүюгийн дараа 1251 онд Тулуйн хүү <a title="Мөнх хаан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD">Мөнхийг хаан</a> (1251-1259) ширээнд суулгажээ. Мөнх хаан нь өөрийн дүү <a title="Хүлэгү" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D2%AF">Хүлэгүг</a> Персийг дайтахаар явуулж тэрээр 1257-1259 онуудад <a title="Перс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Персээс</a> гадна <a title="Багдад" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%B4">Багдад</a>, <a title="Кавказ (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7&amp;action=edit&amp;redlink=1">Кавказ</a>, <a title="Сири" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B8">Сириг</a> өөрийн эрхшээлдээ оруулжээ. 1260 оны Их хурилдайгаар Мөнхийн дүү <a title="Аригбөх (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%B1%D3%A9%D1%85&amp;action=edit&amp;redlink=1">Аригбөхийг</a> хаан ширээнд залсан боловч ах <a title="Хубилай (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D1%83%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1">Хубилайтай</a> 1261-1266 онд нас барах хүртлээ тэмцэлджээ.</p> <div class="thumb tleft" style="color: #000000;"> <div style="width: 202px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:Mongol_Empire_map.gif"><img height="157" width="200" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Mongol_Empire_map.gif/200px-Mongol_Empire_map.gif" /></a> <div class="thumbcaption"> Их Монгол Улсын тэлэлт ба бутрал</div> </div> </div> <h3 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span><span id=".D0.AD.D0.B7.D1.8D.D0.BD.D1.82_.D0.93.D2.AF.D1.80.D0.BD.D0.B8.D0.B9_.D0.B1.D1.83.D1.82.D1.80.D0.B0.D0.BB" class="mw-headline">Эзэнт Гүрний бутрал</span></h3> <p style="color: #000000;"><a title="Хубилай хаан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%83%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD">Хубилай хаан</a> нь Хятадад Юан династиг (1271-1368) байгуулж өөрийгөө Их хаанд өргөмжлөн нийслэлээ Даду буюу одоогийн Бээжинг болгосноор Их Монгол улсын бутрал түргэсжээ. Их Монгол улс нь:</p> <ul style="color: #000000;"> <li><a title="Юань (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AE%D0%B0%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">Юань</a></li> <li><a title="Ил Хан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BD">Ил Хан</a></li> <li><a title="Алтан Орд" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4">Алтан Орд</a></li> <li><a title="Цагадайн улс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A6%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D1%83%D0%BB%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Цагадайн улс</a></li> </ul> <p style="color: #000000;">болж бутарчээ.</p> <p style="color: #000000;">Эдгээрээс хамгийн хүчтэй нь болох Юан гүрэн нь зуу гаруй жилийн турш оршин тогтносоор 1368 онд <a title="Мин улс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B8%D0%BD_%D1%83%D0%BB%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Мин улсаар</a> солигджээ. Ингэснээр Монголчууд умард зүг рүү төрөлх нутаг руугаа зугтжээ. Мингийн арми тэдгээрийг хөөж Монголд ялалт байгуулсан ч гэсэн Монголыг эзлэж чадсангүй. Гэлээ ч гэсэн 1380 онд <a class="mw-redirect" title="Каракорум" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC">Каракорум</a> болон бусад монголын хотуудыг сүйтгэжээ. Мөн Монголчуудын олж авсан соёлын дэвшил хөгжлийг устгаж, Монголчууд 16-17-р зууны сэргэн мандалт хүртлээ <a title="Их Монгол Улс" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%A3%D0%BB%D1%81">Их Монгол улсын</a> өмнөх нүүдэлчин амьдрал руугаа эргэн оржээ. Өмнөхөөс ялгаатай нэг гол зүйл нь овгийн зохион байгуулалт биш, отог буюу газар нутгийн байршлын зохион байгуулалттай амьдрах болжээ.</p> <p style="color: #000000;">Энэ үед Монголчууд ерөнхийдөө дөрвөн түмэн ойрд, халх гэж хоёр хуваагджээ. 1393 онд үхсэн ойрдын ноён болох Мөнхтөмөрийн гурван хүү Махмуд, Тайчин, Батболд нар монголын хаанд захирагдахгүйгээ зарлажээ. Ингэснээр тэд тусгаарлаж, Мин династийнхан аль хүч багатайд нь туслаж, нөгөөг нь дарах бодлого явуулж байлаа.</p> <p style="color: #000000;">1418 онд Тогоон тайш гэгч ноён Ойрдыг удирдахаар боллоо. Тэрээр бүх Монголыг нэгтгэж Тайсуныг хаан болгоод өөрөө тайши (шадар сайд) нь болжээ. Түүний дараа хүү Эсэн тайши нь хятадтай дайтахаар болж байсан ч Тайсун хаан эсэргүүцэж больжээ. Тайсун хаан 1451 онд алагдснаар өөрийгөө хаанаар зарлажээ. Эсэн тайши Моголистантай байнга дайтаж байсан ба 1455 онд бослого гаргагчдад алагджээ.</p> <p style="color: #000000;">Монголыг дахин нэгтгэж чадсан бол Чингис хааны удам <a title="Батмөнх Даян хаан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BC%D3%A9%D0%BD%D1%85_%D0%94%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD">Батмөнх Даян хаан</a> юм. Түүний өмнө хаан байсан Мандуул нь хүүгүй байсан тул бага хатан <a title="Мандухай сэцэн хатан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD">Мандухай</a> Батмөнхтэй сууж түүний нэрээр улсыг захирч байжээ. Мандухай нь Ойрдыг цохин Монголыг нэгтгэж чадсан ч Батмөнх нас барсны дараа Монгол буцаад өмнөх хэвэндээ оржээ.</p> <p style="color: #000000;">16-р зууны үед Монгол нь Мандухай хатны үр удмууд дунд Халх, Цахар, Түмэд зэрэгээр хуваагджээ. Даян хааны ач Алтан (1507-1582) жинхэнэ хааны хажууд өөрийгөө ханд өргөмжилжээ. Тэрээр Хятад руу дайрч 1550 онд Бээжинд халдаж, Мин улстай найрамджээ. 1557 онд Хөх хотыг байгуулжээ. 1577 онд Төвдөд очиж Төвдийн Дээд лам Содномжамцтай уулзаад анх <a title="Далай лам (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B0%D0%BC&amp;action=edit&amp;redlink=1">Далай лам</a> гэдэг цолыг өгчээ. Энэ цагаас Алтан нь Төвдийн Буддист болжээ. Энэ үед бас Халхын Автай хан ч гэсэн Далай ламтай уулзахаар очжээ. Ингэснээр монголын ихэнх удирдагчид Буддистууд болжээ. Автай хан 1585 онд хуучнаар Каракорум хотын нутаг дэвсгэрийн орчимд <a title="Эрдэнэ-Зуу хийд" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%97%D1%83%D1%83_%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%B4">Эрдэнэ Зуу хийдийг</a> байгуулжээ.</p> <p style="color: #000000;">15-р зууны дунд үе, 16-р зуунуудад Монголын соёл урлаг дахин хөгжих болжээ.</p> <h2 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span> <span id=".D0.9C.D0.B0.D0.BD.D0.B6.D0.B8.D0.B9.D0.BD_.D0.B4.D0.B0.D1.80.D0.BB.D0.B0.D0.BB" class="mw-headline">Манжийн дарлал</span></h2> <p style="color: #000000;">17-р зууны үеэс Монголын хааны эрх мэдэл маш суларчээ. Сүүлийн хаан <a title="Лигдэн хаан (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B4%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1">Лигдэн</a> нь Цахарын Лигдэн нэртэй болсон нь бүх Монголыг бус зөвхөн Цахарыг л удирдлага доороо байлгаж чадсны шинж юм. Ингэснээр Монгол нь</p> <p style="color: #000000;">Энэ үеэс зүүн зүгт Манжууд хүчирхэгжжээ. 1636 онд одоогийн <a class="mw-redirect" title="Өвөр Монгол" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D0%B2%D3%A9%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB">Өвөр Монголыг</a> эзэлжээ. 1691 онд Халхуудыг нэгдүүлснээр одоогийн Монголын баруун хэсгээс бусад хэсгийг Манжууд буюу <a title="Манж Чин улс" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%A7%D0%B8%D0%BD_%D1%83%D0%BB%D1%81">Манж Чин улсын</a> захиргаан дор оруулжээ. Ингэснээр Монгол нь 1911 он хүртэл дараагийн 220 жилийн турш Манж Чин улсын дарлалд оржээ. 1755 онд бас Баруун буюу Ойрд Монголыг захиргаандаа авчээ.<span class="editsection"></span> <span id=".D0.A2.D1.83.D1.81.D0.B3.D0.B0.D0.B0.D1.80_.D1.82.D0.BE.D0.B3.D1.82.D0.BD.D0.BE.D0.BB" class="mw-headline">Тусгаар тогтнол</span></p> <div class="thumb tright" style="color: #000000;"> <div style="width: 202px;" class="thumbinner"><a class="image" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3:Sharav_bogd_khan.jpg"><img height="251" width="200" class="thumbimage" src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Sharav_bogd_khan.jpg/200px-Sharav_bogd_khan.jpg" /></a> <div class="thumbcaption"> Богд хаан</div> </div> </div> <p style="color: #000000;">20-р зууны эхнээс Чин улс Шинэ засгийн бодлого гээч Гадаад Монголыг Хятадад нэгтгэх бодлогыг хэрэгжүүлэх болжээ. Энэхүү бодлогыг эсэргүүцэн 1911 оны зун <a title="VIII Богд Жавзандамба (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=VIII_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B4_%D0%96%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0&amp;action=edit&amp;redlink=1">VIII Богд Жавзандамба</a> хутагтад бат-оршил өргөх үеэр зөвлөлдөн манжийн эрхшээлээс ангижрахаар шийдвэрлэсэн монголын хаад ноёд, дээд лам нар <a title="Чин ван Ханддорж (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%D0%B8%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6&amp;action=edit&amp;redlink=1">Чин ван Ханддорж</a> тэргүүтэй төлөөлөгчдийг 8 сард <a title="Хаант Орос улс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81_%D1%83%D0%BB%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Хаант Орос улсын</a> <a title="Санкт-Петербург" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82-%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3">Санкт-Петербург</a> руу илгээжээ. Энд Оросууд тусалцаа өгөх болно гэж шийдвэрлэж Монголд эргэн ирэхэд нь Хятадад хувьсгал гарч, Чин улсын нөлөө, эрхшээл багасч байсныг далимдуулж 1911 оны 12 сард Хүрээний манж амбаныг Бээжин руу буцаажээ. Ингээд 12 сарын 29-нд Богд Жавзандамбыг шашин төрийг хослон баригч хаанд өргөмжилж албан ёсоор тусгаар тогтнолоо зарлажээ.</p> <p style="color: #000000;">1913 онд Өвөр Монголыг шинээр тусгаар тогтносон Монгол улстай нэгтгэхээр цэргүүдийг явуулсан ч, Хаант Орос, <a title="Дундад Иргэн Улс (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D0%98%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">Дундад Иргэн Улс</a> дарамт шахалт үзүүлснээр цэргүүдээ татжээ. Иймд Монгол нь тусгаар тогтнолоо зарласан ч гэсэн үнэн хэрэгтээ Хаант Орос, Дундад Иргэн Улсын шахалтад байснаар <a title="1915 оны Гурван улсын гэрээ (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=1915_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B3%D1%8D%D1%80%D1%8D%D1%8D&amp;action=edit&amp;redlink=1">1915 оны Гурван улсын гэрээнд</a> Монгол улсыг ДИУ-ын автономит болж тусгаар тогтнол нь устжээ.</p> <p style="color: #000000;">Харин Орос дахь Октябрын хувьсгалыг Хятадууд ашиглаж Монгол руу цэрэг илгээн 1919 онд Монголын автономийг устгах гэрээг хүчээр зуруулжээ. Энэ нөхцөл байдалд <a class="mw-redirect" title="Монгол Ардын Нам" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%90%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%BC">Монгол Ардын Нам</a> (МАН) байгуулагдаж, <a title="Зөвлөлт Холбоот Улс" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%BB%D1%82_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%BE%D1%82_%D0%A3%D0%BB%D1%81">Зөвлөлт Орос Улсаас</a> тусламж хүсэхээр болжээ. Энэ үеэр <a title="Барон Унгерн фон Штернберг" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD_%D0%A3%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BD_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%A8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3">Барон Унгерн фон Штернберг</a><a title="Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D2%AF%D0%B3%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%90%D1%80%D0%B4_%D0%A3%D0%BB%D1%81">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг</a> тунхаглажээ. Хүрээг эзлэж, 1921 оны 3 сард дахин Хятадаас тусгаарлаж 7 сарын 6-нд хаант засгыг байгуулж, хятад цэргүүдийг хөөжээ. Харин 1921 оны 7 сарын 6-нд МАН, Зөвлөлтын цэргүүд Хүрээг эзлэж, шинэ засгийн газрыг байгуулжээ. Дараагийн хэдэн жилүүдэд ЗОУ-ын нөлөө улам ихэсч, Богд хаан нас барсны дараахан 1924 оны 11 сарын 26-нд </p> <h2 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span> <span id=".D0.9A.D0.BE.D0.BC.D0.BC.D1.83.D0.BD.D0.B8.D1.81.D1.82_.D0.9C.D0.BE.D0.BD.D0.B3.D0.BE.D0.BB" class="mw-headline">Коммунист Монгол</span></h2> <p style="color: #000000;">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс нь ЗХУ-тай маш нарийн харилцаатай байжээ. 1920 ба 30-аад оны үед Зөвлөлтын нөлөөллийг эсэргүүцэж, илүү тусгаар тогтносон байдлыг дэмжиж байсан <a title="Догсомын Бодоо" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%B3%D1%81%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BE" style="color: #0000ee;">Догсомын Бодоо</a><span style="color: #0000ee;">, </span><a title="Солийн Данзан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%BD"><span style="color: #000000;">Солийн</span> Данзан</a> нар нь эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлд хохирогч болж алагджээ. 1928 онд <a title="Хорлоогийн Чойбалсан" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%A7%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD">Хорлоогийн Чойбалсан</a> удирдагч болжээ. Тэрээр хувийн өмчийг хурааж, шашинд дайсагнаж, 1937 оноос эхлүүлсэн <a title="Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85_%D0%A5%D1%8D%D0%BB%D0%BC%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%82_%28%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%29">Их Хэлмэгдүүлэлтэд</a> 30,000 гаруй хүн алагджээ.</p> <p style="color: #000000;">БНМАУ нь <a title="Дэлхийн хоёрдугаар дайн" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%8D%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BD">Дэлхийн хоёрдугаар дайны</a> үед ЗХУ-д тусламж илгээж байсан ба 1939 оны <a class="mw-redirect" title="Халх голын дайн" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85_%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BD">Халх голын дайнд</a> ЗХУ, Монголын хамтарсан хүчин <a title="Япон" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D0%BF%D0%BE%D0%BD">Японы</a><a title="Иосиф Сталин" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD">Иосиф Сталин</a>, <a title="Чан Кайши (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%B8&amp;action=edit&amp;redlink=1">Чан Кайши</a> нар Японы эсрэг хоорондоо холбоо тогтоож, энэ үед <a title="Бүгд Найрамдах Хятад Улс" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D2%AF%D0%B3%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%A5%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%B4_%D0%A3%D0%BB%D1%81">Бүгд Найрамдах Хятад Улс</a> нь Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрчээ. <a title="Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D2%AF%D0%B3%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%A5%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B4_%D0%A3%D0%BB%D1%81">Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс</a> байгуулагдахад 1949 оны 10 сарын 6-нд дахин бие биеэ хүлээн зөвшөөрчээ. хүчинг дийлжээ. Энэ байлдааны үр дүнд ЗХУ нь Японтой төвийг сахих гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны сүүлийн өдрүүдэд БНМАУ ЗХУ-тай хамт Японд дайн зарласан байна. 1945 онд </p> <p style="color: #000000;">1952 оны 1 сарын 26-нд Хорлоогийн Чойбалсан <a title="Москва" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0">Москва</a> хотод нас барахад <a title="Юмжаагийн Цэдэнбал" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%AE%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%A6%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%BB">Юмжаагийн Цэдэнбалд</a> эрх мэдэл шилжив. Энэ үеэс харьцангуй тайван байдал өрнөх болжээ. 1961 онд <a title="Нэгдсэн Үндэстний Байгуллага (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0&amp;action=edit&amp;redlink=1">НҮБ-ийн</a> гишүүн болж, өрнөдийн орнуудтай дипломат харилцаа тогтоох болжээ. Харин яг энэ үед буюу 1960-аад оноос ЗХУ-БНХАУ хоорондын харилцаа таслагдаж Монгол нь ЗХУ-тай нэг тал болжээ. Ингэснээр ЗХУ-ын нөлөө ихэссэн ч гэсэн Монголын эдийн засаг эрчимтэй хөгжиж, бичиг үсэг мэдэх байдал ихэсчээ. 1984 онд Цэдэнбал Москвад айлчилж байхад нь түүний өвчин Их Хурлыг шинэ удирдагч <a title="Жамбын Батмөнх" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BC%D3%A9%D0%BD%D1%85">Жамбын Батмөнхийг</a> сонгоход хүргэжээ.</p> <h2 style="color: #000000;"><span class="editsection"></span> <span id=".D0.90.D1.80.D0.B4.D1.87.D0.B8.D0.BB.D0.B0.D0.BB" class="mw-headline">Ардчилал</span></h2> <p style="color: #000000;">1989 оны 12 сарын 10-нд <a title="Монголын Ардчилсан Холбоо" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B4%D1%87%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%BE">Монголын Ардчилсан Холбоо</a> байгуулагснаар ардчилах хөдөлгөөн эхэлжээ. Удалгүй <a title="Монголын Ардчилсан Нам" href="http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B4%D1%87%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%BC">Монголын Ардчилсан Нам</a>, <a title="Монголын Социал Демократ Нам (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%BC&amp;action=edit&amp;redlink=1">Монголын Социал Демократ Нам</a>, <a title="Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D1%88%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%BC&amp;action=edit&amp;redlink=1">Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам</a>, <a title="Монголын Ногоон Нам (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BE%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%BC&amp;action=edit&amp;redlink=1">Монголын Ногоон Нам</a>, <a title="Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрчдийн Нам (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%A7%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9%D1%82_%D0%A5%D3%A9%D0%B4%D3%A9%D0%BB%D0%BC%D3%A9%D1%80%D1%87%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%BC&amp;action=edit&amp;redlink=1">Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрчдийн Нам</a> гэсэн ардчилсан намууд байгуулагджээ. 1990 оны 3 сарын 7-9-ны хооронд Монголын Ардчилсан Холбооны гишүүд өлсгөлөн зарласнаар МАХН-ын Төв хорооны улс төрийн товчоо огцорч нийгмийн улс төрийн тогтолцоог шинэчлэх үйл ажиллагааны эхлэл тавигджээ. 1990 оны 7 сард Монголын анхны ардчилсан сонгууль болж, ардчилал тогтжээ. 1992 онд шинэ Үндсэн хуулийг баталжээ. 1993 оны 6 сарын 6-нд <a title="Монгол улсын ерөнхийлөгч (хуудас бичигдээгүй байна)" class="new" href="http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87&amp;action=edit&amp;redlink=1">анхны шууд ерөнхийлөгчийн</a> сонгууль болжээ.</p>http://munhorgil10b.blog.gogo.mnhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry74170Wed, 20 Jan 2010 22:12:07 ULATэсиин тухайhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry74156<p class="MsoNormal"><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;">I</span><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;"> </span><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;">Эсийн онол</span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;">II Эсийн химийн найрлага</span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;">III Эсийн бүтэц</span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;">IV Эсийн амьдралын үйл ажиллагаа</span><!--break--></p> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;">I </span></strong><strong><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;">Эсийн онол</span></strong></p> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-family: Arial;">Эс бол амьд биеийн бүтэц үйл ажиллагааны </span></strong></p> <p align="center" style="text-align: center; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-family: Arial;">үндсэн нэгж юм</span></strong></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">XIII зууны эцсээр гүдгэр хэлбэртэй шил томруулах чанартайг ажиж мэдснээр түүнийг жижиг үсэгтэй бичгийг унших зэрэг ашиглах болжээ. Улмаар нимгэн захтай хоёр талдаа гүдгэр шилийг мод төмрөөр хүрээлэн бариул хийж анхны томруулагч шил (луп) үүссэн байна. Хүн төрөлхтөн түүнээс хойш 400 жилийн дараа их өсгөх өөр аргыг сүвэгчлэн олжээ. </span><span style="font-family: Arial;">Ганц ширхэг маш гүдгэр шилний оронд 2-3 өсгөх шилийг давхарлан хэрэглэх санааг сэдэж улмаар нэг хоолойд байрлуулсан хэдэн өсгөгч шилнээс тогтсон багажийг зохиож түүнийгээ <strong>микроскоп </strong>гэж нэрлэжээ. </span></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><!--[if gte vml 1]><v:shapetype id="_x0000_t75" coordsize="21600,21600" o:spt="75" o:preferrelative="t" path="m@4@5l@4@11@9@11@9@5xe" filled="f" stroked="f"> <v:stroke joinstyle="miter" /> <v:formulas> <v:f eqn="if lineDrawn pixelLineWidth 0" /> <v:f eqn="sum @0 1 0" /> <v:f eqn="sum 0 0 @1" /> <v:f eqn="prod @2 1 2" /> <v:f eqn="prod @3 21600 pixelWidth" /> <v:f eqn="prod @3 21600 pixelHeight" /> <v:f eqn="sum @0 0 1" /> <v:f eqn="prod @6 1 2" /> <v:f eqn="prod @7 21600 pixelWidth" /> <v:f eqn="sum @8 21600 0" /> <v:f eqn="prod @7 21600 pixelHeight" /> <v:f eqn="sum @10 21600 0" /> </v:formulas> <v:path o:extrusionok="f" gradientshapeok="t" o:connecttype="rect" /> <o:lock v:ext="edit" aspectratio="t" /> </v:shapetype><v:shape id="_x0000_s1094" type="#_x0000_t75" style="position:absolute; left:0;text-align:left;margin-left:306pt;margin-top:66.05pt;width:134.25pt; height:139.5pt;z-index:21" mce_style="position:absolute; left:0;text-align:left;margin-left:306pt;margin-top:66.05pt;width:134.25pt; height:139.5pt;z-index:21"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image001.gif" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image001.gif" o:title="mikro1" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--><!--[if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_s1093" type="#_x0000_t75" style="position:absolute;left:0; text-align:left;margin-left:0;margin-top:6.3pt;width:130.5pt;height:150pt; z-index:20" mce_style="position:absolute;left:0; text-align:left;margin-left:0;margin-top:6.3pt;width:130.5pt;height:150pt; z-index:20"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image002.jpg" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image002.jpg" o:title="guk" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--><span style="font-family: Arial;"><span> </span>XVII зуунд Английн эрдэмтэн вангуудын нийгэмлэгийн ерөнхийлө</span><span style="font-family: Arial;">гч Роберт Гук 1667 онд анхны микроскопыг нээж түүгээрээ үйсний нимгэн зүсмийг хархад олон сүвүүдтэй болохыг харжээ. Энэ сүвүүдийг Гук эс хэмээн нэрлэсэн боловч энэ нь чухамдаа ургамлын эсийн гаднах хана байжээ. Түүнээс хойш бусад биологчид микроскопоор ургамлын эдийг судлаж үзээд хатсан<span> </span>үйсэнд Гукийн илрүүлсэ</span><span style="font-family: Arial;">н жижиг сүвүүд ургамлын амьд эсэд байдгийг бас олж тогтоосон ба хар</span><span style="font-family: Arial;">ин тэдгээр нь хоос</span><span style="font-family: Arial;">он б</span><span style="font-family: Arial;">и</span><span style="font-family: Arial;">ш цэлцгэнэсэн шингэн агу</span><span style="font-family: Arial;">улдгий</span><span style="font-family: Arial;">г олж илрүүлэв.</span></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Голландын Амстердам хотод амьдарч байсан Анатоний Левенгук байшингийнхаа дэргэдэх давирхайтай хонхорт тогтож хэд хоносон борооны уснаас дуслыг авч микроскопоор харахад тухайн үедээ хамгийн жижиг гэгдэж байсан бяслагны хачгаас мянга дахин жижиг янз бүрийн хэлбэртэй амьд биесүүд бужигналдан сэлэхийг олж харжээ. Энэ нь нэг эст биетүүд буюу нянгууд байлаа. Үүний дараа амьтны эдийг микроскопоор судлахад тэдгээр нь мөн л эсээс тогтох бөгөөд бие биенээсээ ханаар биш нимгэн<span> </span>зүйлээр тусгаарлагддагийг тогтоов.</span></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">XIX зууны эхэн үед микроскопын хүчин чадал нэмэгдэж судалгааны аргууд нарийссанаар эсийн тухай мэдлэг улам гүнзгийрэв.</span></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><a target="_blank" href="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/guk_94ad9b64.jpg" rel="attachment bblog-att-46684"><img border="0" src="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/thumbs/guk_94ad9b64.jpg" /></a><a target="_blank" href="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/mikro1_bb1bfe5c.gif" rel="attachment bblog-att-46675"><img border="0" src="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/thumbs/mikro1_bb1bfe5c.gif" /></a></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">1825 онд Я. Пуркинье (1878-1869) эсийн доторх шингэнийг протоплазм гэж нэрлэв. </span></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">1831 онд Английн эрдэмтэн Р. Броун (1773-1858) эсийн бөөмийг нээсэн. </span></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">1838 онд Германы эрдэмтэн ургамал судлаач М. Шлейден ургамлыг эд эсээс эогтдог гэсэн дүгнэлт гаргав.</span></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">1839 онд Германы амьтан судлаач Т. Шванн амьтны бүтцийн талаар мөн ийм дүгнэлтэнд хүрчээ. </span></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Ийнхүү 1838-1839 онуудад Т. Шванн, М. Шлейден нар өмнөх 200 гаруй жилийн туршид хуримтлагдсан эсийн судалгааны дүнг нэгтгэж эсийн онолыг боловсруулсан байна.</span></p> <ol type="1" style="margin-top: 0in;"> <li style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Биемахбодь эс болон түүний амьдралын үйл<span> </span>ажиллагааны бүтээгдэхүүнээс тогтох бөгөөд эс ургамал амьтны бүтцийн үндсэн нэгж<span> </span>мөн.</span></li> <li style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Эсийн үржил ургамал, амьтны өсөлтийн үндэс болно. </span></li> </ol> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"> </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Эсийн онолын цаашдын хөгжилд Германы эрдэмтэн Р.Вирхов их хувь нэмэр оруулсан бөгөөд өөрийн үзэл бодлыг 1858 онд бичсэн “Эсийн эмгэг” номондоо тодорхой илэрхийлжээ. Биологчдын хувьд түүний </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">“cellula e cellula”, эс болгон эсээс<span> </span>гэдэг үг чухал байлаа. Энэ нь эс зөвхөн урьд өмнө оршиж байсан эсээс үүсэх бөгөөд эсийн гадна амьдрал байхгүй учир эс үүсэх өөр зам байхгүй гэсэн үг юм. Харин түүний “эмгэг процесс нь морфологийн бүтцэд тухайлбал эсийн бүтэц байгууламжид гарсан өөрчлөлттэй холбоотой” гэсэн өөр нэг дүрэм анагаах ухааны хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн ба эсийн эмгэг судлалын үндсийг боловсруулжээ. </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"><span> </span>Оросын эрдэмтэн К. Бэр сүүн тэжээлтний өндгөн эсийг нээж амьд бие бүхэн үр тогтсон өндгөн эсээс үүсдэгийг тогтоов.</span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"><span> </span>Эсийн онол нь </span><span style="font-family: Arial;">XIX</span><span style="font-family: Arial;"> </span><span style="font-family: Arial;">зууны томоохон онол байлаа. </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Эсийн бүтэц, үйл ажиллагаа, хөгжлийн талаар хуримтлагдсан сүүлийн үеийн олон шинэ баримт мэдээ нь эсийн тухай онолыг улам баяжуулж өглөө. Орчин үеийн эсийн онолыг дараах байдлаар тодорхойлж болох юм. Үүнд: </span></p> <p style="margin-left: 51.75pt; text-align: justify; text-indent: -0.25in;" class="MsoNormal"><!--[if !supportLists]--><span style="font-family: Arial;"><span>1.<span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal; font-family: &quot;Times New Roman&quot;;"> </span></span></span><!--[endif]--><span style="font-family: Arial;">Эс амьд биеийн бүтэц, үйл ажиллагаа, үржлийн нэгж юм. Вирусээс бусад бүх амьд биет эсээс тогтдог. </span></p> <p style="margin-left: 51.75pt; text-align: justify; text-indent: -0.25in;" class="MsoNormal"><!--[if !supportLists]--><span style="font-family: Arial;"><span>2.<span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal; font-family: &quot;Times New Roman&quot;;"> </span></span></span><!--[endif]--><span style="font-family: Arial;">Янз бүрийн амьтан ургамлын эс бүтцээрээ ижил төсөөтэй байна. Бүх эсүүд бүтэц, үйл ажиллагааны онцлогоос хамаарахгүйгээр</span></p> <p style="margin-left: 1in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">а. Удамын мэдээллийг хадгалах,</span></p> <p style="margin-left: 1in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">б. Тэр мэдээллээ хувилах замаар дараагийн үед дамжуулах </span></p> <p style="margin-left: 1in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">в. Энерги хадгалан дамжуулах</span></p> <p style="margin-left: 1in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">г. Бодисын солилцоог удирдах зохицуулах ерөнхий шинжүүдийг агуулдаг.</span></p> <p style="margin-left: 51.75pt; text-align: justify; text-indent: -0.25in;" class="MsoNormal"><!--[if !supportLists]--><span style="font-family: Arial;"><span>3.<span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal; font-family: &quot;Times New Roman&quot;;"> </span></span></span><!--[endif]--><span style="font-family: Arial;"><span> </span>Эсийн үржил анхдагч эс хуваагдах замаар явагдана.</span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"> </span></p> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Эс бүхэн өсөх, үржих, амьсгалах, ялгаруулах, эрчим хүч хүлээн авч ашиглах, хувиргах, гадны нөлөөнд хариу үйлдэл үзүүлэх чадвартай. Харин эсийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд тус тусдаа ийм чадваргүй.</span></p> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"> </p> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"> </p> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"> </p> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;"> </span></strong></p> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;">II</span></strong><strong><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;"> Эсийн химийн найрлага</span></strong></p> <p class="MsoNormal"><!--[if gte vml 1]><v:group id="_x0000_s1067" style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:-36pt;margin-top:10.9pt;width:531pt;height:126pt;z-index:11" mce_style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:-36pt;margin-top:10.9pt;width:531pt;height:126pt;z-index:11" coordorigin="1080,1980" coordsize="10620,2520"> <v:rect id="_x0000_s1068" style="position:absolute;left:3780;top:1980;width:3780; height:540" mce_style="position:absolute;left:3780;top:1980;width:3780; height:540"> <v:textbox style="mso-next-textbox:#_x0000_s1068" mce_style="mso-next-textbox:#_x0000_s1068"> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal align=center style="text-align:center" mce_style="text-align:center"><span style="font-size:14.0pt;font-family:Arial" mce_style="font-size:14.0pt;font-family:Arial">Эсийн химийн найрлага<o:p></o:p></span></p> <p class=MsoNormal align=center style="text-align:center" mce_style="text-align:center"><o:p>&nbsp;</o:p></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><v:rect id="_x0000_s1069" style="position:absolute;left:1980;top:2880; width:1980;height:540" mce_style="position:absolute;left:1980;top:2880; width:1980;height:540"> <v:textbox style="mso-next-textbox:#_x0000_s1069" mce_style="mso-next-textbox:#_x0000_s1069"> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal align=center style="text-align:center" mce_style="text-align:center"><span lang=MN style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN" mce_style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN">Эрдэс бодис<o:p></o:p></span></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><v:rect id="_x0000_s1070" style="position:absolute;left:7380;top:2880; width:1620;height:540" mce_style="position:absolute;left:7380;top:2880; width:1620;height:540"> <v:textbox style="mso-next-textbox:#_x0000_s1070" mce_style="mso-next-textbox:#_x0000_s1070"> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal align=center style="text-align:center" mce_style="text-align:center"><span lang=MN style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN" mce_style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN">Шим бодис<o:p></o:p></span></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><v:rect id="_x0000_s1071" style="position:absolute;left:1080;top:3960; width:1080;height:540" mce_style="position:absolute;left:1080;top:3960; width:1080;height:540"> <v:textbox style="mso-next-textbox:#_x0000_s1071" mce_style="mso-next-textbox:#_x0000_s1071"> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal align=center style="text-align:center" mce_style="text-align:center"><span lang=MN style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN" mce_style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN">Ус<o:p></o:p></span></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><v:rect id="_x0000_s1072" style="position:absolute;left:2880;top:3960; width:1440;height:540" mce_style="position:absolute;left:2880;top:3960; width:1440;height:540"> <v:textbox style="mso-next-textbox:#_x0000_s1072" mce_style="mso-next-textbox:#_x0000_s1072"> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal align=center style="text-align:center" mce_style="text-align:center"><span lang=MN style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN" mce_style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN">Эрдэс давс<o:p></o:p></span></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><v:rect id="_x0000_s1073" style="position:absolute;left:6300;top:3960; width:1260;height:540" mce_style="position:absolute;left:6300;top:3960; width:1260;height:540"> <v:textbox style="mso-next-textbox:#_x0000_s1073" mce_style="mso-next-textbox:#_x0000_s1073"> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal align=center style="text-align:center" mce_style="text-align:center"><span lang=MN style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN" mce_style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN">Өөх тос<o:p></o:p></span></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><v:rect id="_x0000_s1074" style="position:absolute;left:9720;top:3960; width:1980;height:540" mce_style="position:absolute;left:9720;top:3960; width:1980;height:540"> <v:textbox style="mso-next-textbox:#_x0000_s1074" mce_style="mso-next-textbox:#_x0000_s1074"> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal align=center style="text-align:center" mce_style="text-align:center"><span lang=MN style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN" mce_style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN">Нуклейн хүчил<o:p></o:p></span></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><v:rect id="_x0000_s1075" style="position:absolute;left:5040;top:3960; width:1080;height:540" mce_style="position:absolute;left:5040;top:3960; width:1080;height:540"> <v:textbox style="mso-next-textbox:#_x0000_s1075" mce_style="mso-next-textbox:#_x0000_s1075"> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal align=center style="text-align:center" mce_style="text-align:center"><span lang=MN style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN" mce_style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN">Уураг<o:p></o:p></span></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><v:rect id="_x0000_s1076" style="position:absolute;left:8100;top:3960; width:1440;height:540" mce_style="position:absolute;left:8100;top:3960; width:1440;height:540"> <v:textbox style="mso-next-textbox:#_x0000_s1076" mce_style="mso-next-textbox:#_x0000_s1076"> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal align=center style="text-align:center" mce_style="text-align:center"><span lang=MN style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN" mce_style="font-family:Arial;mso-ansi-language:MN">Нүүрс-ус<o:p></o:p></span></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><v:line id="_x0000_s1077" style="position:absolute;flip:x" mce_style="position:absolute;flip:x" from="3240,2520" to="4320,2880"> <v:stroke endarrow="block" /> </v:line><v:line id="_x0000_s1078" style="position:absolute" mce_style="position:absolute" from="6660,2520" to="7740,2880"> <v:stroke endarrow="block" /> </v:line><v:line id="_x0000_s1079" style="position:absolute;flip:x" mce_style="position:absolute;flip:x" from="1620,3420" to="2340,3960"> <v:stroke endarrow="block" /> </v:line><v:line id="_x0000_s1080" style="position:absolute" mce_style="position:absolute" from="3060,3420" to="3780,3960"> <v:stroke endarrow="block" /> </v:line><v:line id="_x0000_s1081" style="position:absolute;flip:x" mce_style="position:absolute;flip:x" from="5580,3420" to="7740,3960"> <v:stroke endarrow="block" /> </v:line><v:line id="_x0000_s1082" style="position:absolute;flip:x" mce_style="position:absolute;flip:x" from="7200,3420" to="8100,3960"> <v:stroke endarrow="block" /> </v:line><v:line id="_x0000_s1083" style="position:absolute" mce_style="position:absolute" from="8460,3420" to="8820,3960"> <v:stroke endarrow="block" /> </v:line><v:line id="_x0000_s1084" style="position:absolute" mce_style="position:absolute" from="8820,3420" to="10440,3960"> <v:stroke endarrow="block" /> </v:line></v:group><![endif]--><!--[if !vml]--><span style="position: relative; z-index: 11; left: -49px; top: 14px; width: 714px; height: 188px;"></span><!--[endif]--><strong><em><span style="text-decoration: underline;"><span style="font-family: Arial;">Ус </span></span></em></strong></p> <p style="text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Эсийн дотоод үндсэн орчин нь ус бөгөөд эсэд явагдах бүх урвалууд усан орчинд явагддаг. Амьд биеийн жингийн ихэнх хувийг ус эзэлнэ. Жишээ нь хүний биеийн жингийн 70-75%, ясны эсийн 20%, Тархины 85%, хуурай үрийн 10-20%-ийг тус тус ус эзэлнэ. </span></p> <p style="text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Усанд бусад шингэнээс илүү бодис уусдаг учраас эсэд уусгагчийн үүрэгтэй. </span></p> <p style="text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Усны дулаан багтаамж их учраас дулааны огцом өөрчлөлтөөс эсийг хамгаалах дулаан багтаамжийн үүрэгтэй.</span></p> <p class="MsoNormal"><strong><em><span style="text-decoration: underline;"><span style="font-family: Arial;">Эрдэс бодис: </span></span></em></strong></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Эрдэс бодисууд нь эсэд өөр өөр үүрэг гүйцэтгэдэг. Тухайлбал<span> </span></span></p> <ul type="disc" style="margin-top: 0in;"> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Иод дутагдвал бамбай булчирхай өвчлөнө. </span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Кали дутагдвал шөрмөс татна</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Төмөр дутагдвал цус багадалт өвчин болно. </span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Фтор дутагдвал шөрмөс татна. </span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Кальци дутагдвал яс сийрэгжинэ.</span><strong><em><span style="text-decoration: underline;"><span style="font-family: Arial;"><span style="text-decoration: none;"> </span></span></span></em></strong></li> </ul> <p class="MsoNormal"><strong><em><span style="text-decoration: underline;"><span style="font-family: Arial;">Уураг</span></span></em></strong></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;"><span style="font-family: Arial;">Эсийн найрлаганд агуулагдах зарим уураг химийн урвалын катализатор болдгоос гадна организмын найрлаганд 2000 гаруй ферментийг илрүүлжээ. Үүний нэг жишээ нь амилаз юм. Амилаз нь цардуулыг глюкоз болтол задлах үзэгдлийг хурдасган өөх тосыг глицерин ба карбон хүчил болгон задалдаг. Мөн түүнчлэн уураг нь эсийн мембран болон органойдын найрлагыг бүрдүүлэх замаар байгуулалтын үүргийг гүйцэтгэнэ. Тэдгээрийн заримаас дурьдвал: коллаген, эластин, кератин юм. Гемоглобин, альбумин зэрэг уураг зөөврийн үүрэг гүйцэтгэн нэг эрхтнээс нөгөөд молекул болон ионуудыг зөөвөрлөнө. Үүнээс гадна эсийн хөдөлгөөнийг хангадаг актин ба миозин, үр хөврөлийн эхний шатанд хоол тэжээлийн үүргийг гүйцэтгэдэг казеин, ферритин зэрэг уураг байдаг байна.</span><span style="font-family: Arial;"> </span></p> <table cellspacing="0" cellpadding="0" border="1" align="left" style="border: medium none ; border-collapse: collapse; margin-left: 6.75pt; margin-right: 6.75pt;" class="MsoTableGrid"> <tbody> <tr style="height: 26.45pt;"> <td width="105" style="border: 1pt solid windowtext; padding: 0in 5.4pt; width: 78.75pt; height: 26.45pt;"> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Уургийн бүтэц</span><img alt="guk" src="http://ganchimegbio.blog.banjig.net/%3Cimg%20src=%22http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/guk_94ad9b64.jpg%22%20/%3E" /></p> </td> <td width="189" style="padding: 0in 5.4pt; width: 141.7pt; height: 26.45pt;"> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Онцлог </span></p> </td> <td width="169" style="padding: 0in 5.4pt; width: 126.8pt; height: 26.45pt;"> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Химийн холбоо</span></p> </td> </tr> <tr style="height: 34.95pt;"> <td width="105" style="padding: 0in 5.4pt; width: 78.75pt; height: 34.95pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Анхдагч</span></p> </td> <td width="189" style="padding: 0in 5.4pt; width: 141.7pt; height: 34.95pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Аминхүчлийн урт гинжин хэлхээ</span></p> </td> <td width="169" style="padding: 0in 5.4pt; width: 126.8pt; height: 34.95pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Пептидийн холбоо </span><span style="font-family: Arial; color: black;">(</span><span style="font-family: Arial; color: black;">ковалентын холбоо</span><span style="font-family: Arial; color: black;">)</span></p> </td> </tr> <tr style="height: 26pt;"> <td width="105" style="padding: 0in 5.4pt; width: 78.75pt; height: 26pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Хоёрдогч </span></p> </td> <td width="189" style="padding: 0in 5.4pt; width: 141.7pt; height: 26pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Ороомог </span></p> </td> <td width="169" style="padding: 0in 5.4pt; width: 126.8pt; height: 26pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Устөрөгчийн холбоо</span></p> </td> </tr> <tr style="height: 29.2pt;"> <td width="105" style="padding: 0in 5.4pt; width: 78.75pt; height: 29.2pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Гуравдагч </span></p> </td> <td width="189" style="padding: 0in 5.4pt; width: 141.7pt; height: 29.2pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Уургийн ороомог дахин мушгирах </span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;"> </span></p> </td> <td width="169" rowspan="2" style="padding: 0in 5.4pt; width: 126.8pt; height: 29.2pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Хэлхээний хэсгүүдийн холбоод устөрөгчийн ба ковалентын холбоо үүсэх </span></p> </td> </tr> <tr style="height: 22.9pt;"> <td width="105" style="padding: 0in 5.4pt; width: 78.75pt; height: 22.9pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Дөрөвдөгч </span></p> </td> <td width="189" style="padding: 0in 5.4pt; width: 141.7pt; height: 22.9pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Уургийн хэд хэдэн төрлийн макромолекулын цогц</span></p> </td> </tr> </tbody> </table> <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: Arial;"> </span></p> <p class="MsoNormal"><strong><em><span style="text-decoration: underline;"><span style="font-family: Arial;">Өөх тос</span></span></em></strong></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Өөх тос нь өндөр молекулт нэгдэл бөгөөд бага молекулт нэгдэл нь глицерин ба тосны хүчил юм. </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Эсийн мембран бүрхүүлийн дунд давхраа нь липид буюу өөх тосноос тогтоно. </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">1гр өөх тос задрахад 38,9кж энерги ялгаруулна. </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">1кг өөх тос задрахад 1,1 кг ус үүсгэнэ. </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><strong><em><span style="text-decoration: underline;"><span style="font-family: Arial;">Нүүрс ус</span></span></em></strong></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Ургамлын эсийн хананы найрлаганд<span> </span>оролцдог целлюлоз буюу эслэг нь нийлмэл нүүрс ус юм. </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">1гр нүүрс-ус задрахад 17.6кж энерги ялгардаг. Цардуул нь нийлмэл нүүрс болно.</span></p> <p class="MsoNormal"><strong><em><span style="text-decoration: underline;"><span style="font-family: Arial;">Нуклейн хүчил</span></span></em></strong></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"> </span></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;">Нуклеин хүчил нь нуклеотидоос тогтох боловч нэг нуклеотид нь пурины болон пиримидиний азотлог суурь, рибоза болон дезоксорибоз гэсэн нүүрс-усны үлдэгдэл, фосфорын хүчлийн үлдэгдлээс тогтдог. Нуклеин хүчлийн ДНХ ба РНХ гэж 2 ангилна. </span></p> <table cellspacing="0" cellpadding="0" border="1" align="left" width="559" style="border: medium none ; width: 419.55pt; border-collapse: collapse; margin-left: 6.75pt; margin-right: 6.75pt;" class="MsoTableGrid"> <tbody> <tr style="height: 12.45pt;"> <td width="257" style="border: 1pt solid windowtext; padding: 0in 5.4pt; width: 192.75pt; height: 12.45pt;"> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">ДНК</span></p> </td> <td width="302" style="padding: 0in 5.4pt; width: 3.15in; height: 12.45pt;"> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">РНХ</span></p> </td> </tr> <tr style="height: 53.15pt;"> <td width="559" colspan="2" style="padding: 0in 5.4pt; width: 419.55pt; height: 53.15pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Өндөр молекулт нэгдэл</span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Нүүрс-ус, фосфорын хүчил, азотлог сууриас тогтоно. </span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Нуклеотидын ерөнхий тоо </span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Уургийн бионийлэгжилд орно. </span></p> </td> </tr> <tr style="height: 12.45pt;"> <td width="257" style="padding: 0in 5.4pt; width: 192.75pt; height: 12.45pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Хос ороомог </span></p> </td> <td width="302" style="padding: 0in 5.4pt; width: 3.15in; height: 12.45pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Дан ороомог</span></p> </td> </tr> <tr style="height: 12.45pt;"> <td width="257" style="padding: 0in 5.4pt; width: 192.75pt; height: 12.45pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Нүүрс-ус-дизоксорибоз </span></p> </td> <td width="302" style="padding: 0in 5.4pt; width: 3.15in; height: 12.45pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Нүүрс-ус-рибоз </span></p> </td> </tr> <tr style="height: 25.5pt;"> <td width="257" style="padding: 0in 5.4pt; width: 192.75pt; height: 25.5pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Нуклеотид: Аденин, тимин, гуанин, цитозин </span></p> </td> <td width="302" style="padding: 0in 5.4pt; width: 3.15in; height: 25.5pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Нуклеотид: Аденин, Урацил, Гуанин, Цитозин</span></p> </td> </tr> <tr style="height: 12.45pt;"> <td width="257" style="padding: 0in 5.4pt; width: 192.75pt; height: 12.45pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Эсийн бөөмд оршино. </span></p> </td> <td width="302" style="padding: 0in 5.4pt; width: 3.15in; height: 12.45pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Эсийн бөөмхөн, Цитоплазм, рибосомд оршино. </span></p> </td> </tr> <tr style="height: 13.1pt;"> <td width="257" style="padding: 0in 5.4pt; width: 192.75pt; height: 13.1pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Гинжин хэлхээ урт </span></p> </td> <td width="302" style="padding: 0in 5.4pt; width: 3.15in; height: 13.1pt;"> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial; color: black;">Гинжин хэлхээ богино. </span></p> </td> </tr> </tbody> </table> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"> </span></p> <p style="text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"> </span></p> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-size: 14pt; font-family: Arial;">III Эсийн бүтцийн хэсгүүд </span></strong></p> <p align="center" style="text-align: center;" class="MsoNormal"><!--[if gte vml 1]><v:group id="_x0000_s1100" style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:270pt;margin-top:12.2pt;width:179.3pt;height:99pt;z-index:27" mce_style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:270pt;margin-top:12.2pt;width:179.3pt;height:99pt;z-index:27" coordorigin="6840,6480" coordsize="3586,1980"> <v:shape id="_x0000_s1101" type="#_x0000_t75" style="position:absolute;left:7186; top:6660;width:3240;height:1620" mce_style="position:absolute;left:7186; top:6660;width:3240;height:1620" wrapcoords="-112 0 -112 21436 21600 21436 21600 0 -112 0"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image006.jpg" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image006.jpg" o:title="4" croptop="10825f" cropbottom="7059f" /> </v:shape><v:rect id="_x0000_s1102" style="position:absolute;left:8266;top:6480; width:1080;height:360" mce_style="position:absolute;left:8266;top:6480; width:1080;height:360" stroked="f"> <v:textbox style="mso-next-textbox:#_x0000_s1102" mce_style="mso-next-textbox:#_x0000_s1102"> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal><span lang=MN style="font-size:10.0pt;font-family:Arial; mso-ansi-language:MN" mce_style="font-size:10.0pt;font-family:Arial; mso-ansi-language:MN">ЛИПИД<o:p></o:p></span></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><v:rect id="_x0000_s1103" style="position:absolute;left:6840;top:8100; width:1080;height:360" mce_style="position:absolute;left:6840;top:8100; width:1080;height:360" stroked="f"> <v:textbox> <![if !mso]> <table cellpadding=0 cellspacing=0 width="100%"> <tr> <td><![endif]> <div> <p class=MsoNormal><span lang=MN style="font-size:8.0pt;mso-ansi-language: MN" mce_style="font-size:8.0pt;mso-ansi-language: MN">ӨӨХ ТОС</span><span lang=MN style="font-size:10.0pt;mso-ansi-language: MN" mce_style="font-size:10.0pt;mso-ansi-language: MN"><o:p></o:p></span></p> </div> <![if !mso]></td> </tr> </table> <![endif]></v:textbox> </v:rect><w:wrap type="square" /> </v:group><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--></p> <p style="margin-left: 1in; text-align: justify; text-indent: 0.5in;" class="MsoNormal"><!--[if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_s1061" type="#_x0000_t75" style="position:absolute; left:0;text-align:left;margin-left:279pt;margin-top:4.45pt;width:81pt; height:99pt;z-index:5" mce_style="position:absolute; left:0;text-align:left;margin-left:279pt;margin-top:4.45pt;width:81pt; height:99pt;z-index:5"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image008.jpg" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image008.jpg" o:title="21" croptop="7942f" cropbottom="12538f" cropright="19456f" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--><span style="font-family: Arial;"> </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><!--[if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_s1062" type="#_x0000_t75" style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:81pt;margin-top:4.4pt;width:138.75pt;height:99pt;z-index:-23" mce_style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:81pt;margin-top:4.4pt;width:138.75pt;height:99pt;z-index:-23" wrapcoords="-117 0 -117 21436 21600 21436 21600 0 -117 0"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image010.jpg" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image010.jpg" o:title="6" /> <w:wrap type="tight" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><!--[if !supportLists]--><!--[endif]--><strong><span style="font-family: Arial;">Плазман мембран: </span></strong><span style="font-family: Arial;">Эсийн гардаргууд хүрээлж түүний доторх бүрэлдхүүнийг эсийн гаднах материал болон хүрээлэн байгаа орчноос тусгаарладаг. Өөх тосны 2 үе молекул түүний гадаргуу ба гүнд байрлах уургийн молекулааас тогтсон хөдөлгөөнт бүтэцтэй амьд бүрхүүл. Хамгаалах, холбох зохицуулах ферментийн, зөөвөрлөн түшиг тулгуурын, хүлээн авуурын үүрэгтэй. </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"> </span> <!--[if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_s1063" type="#_x0000_t75" style="position:absolute;left:0;text-align:left;margin-left:279pt; margin-top:5.25pt;width:135pt;height:97.45pt;z-index:7" mce_style="position:absolute;left:0;text-align:left;margin-left:279pt; margin-top:5.25pt;width:135pt;height:97.45pt;z-index:7"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image012.jpg" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image012.jpg" o:title="3" blacklevel="1966f" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--><strong><span style="font-family: Arial;">Сийвэн</span></strong><strong><span style="font-family: Arial;">:</span></strong><span style="font-family: Arial;"> Эсийн доторх орчинг дүүргэсэн уусамтгай хагас шингэн. Цитоплазм, түүнд ууссан уураг, фермент тэжээлийн бодис, ионууд, бодисын солилцооны үе шатуудад оролцдог жижиг молекулуудыг агуулна. Мөн эрхтэнцэр болон оршихуунууд цитозольд суспенз байдлаар оршино. цитозоль, түүнд агуулагдаж буй бүх эрхтэнцрүүд оршихуунуудыг хамтдана цитоплазм гэнэ.</span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-family: Arial;">Пластид: </span></strong><span style="font-family: Arial;">Зөвхөн ургамлын эсэд байдаг. </span><span style="font-family: Arial;">Харилцан бие биедээ хувирах </span><span style="font-family: Arial;">чадвартай 3 хэл</span><span style="font-family: Arial;">бэртэй. Гэрэл нийлэгжил явуулах, шим бодис нөөцлөх, будагт бодис б</span><span style="font-family: Arial;">уюу нөсөөг агуулна. </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><!--[if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_s1095" type="#_x0000_t75" style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:279pt;margin-top:11.25pt;width:153pt;height:87.25pt;z-index:22" mce_style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:279pt;margin-top:11.25pt;width:153pt;height:87.25pt;z-index:22"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image014.png" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image014.png" o:title="chloropic_000" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"> </span><a target="_blank" href="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/chloropic_000_754c2866.gif" rel="attachment bblog-att-46700"><img border="0" src="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/thumbs/chloropic_000_754c2866.gif" /></a><!--[if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_s1097" type="#_x0000_t75" style="position:absolute;left:0;text-align:left;margin-left:297pt; margin-top:12.6pt;width:150.45pt;height:153pt;z-index:24" mce_style="position:absolute;left:0;text-align:left;margin-left:297pt; margin-top:12.6pt;width:150.45pt;height:153pt;z-index:24"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image016.png" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image016.png" o:title="image" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><strong></strong></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-family: Arial;">Эндоплазмын тор: </span></strong><span style="font-family: Arial;">эсийн хүнсний нөөц болон шүүрлээс тогтсон түр зуурын бүтэц. Бөөмийг хүрээлэн байрлах олон салаа уутанцаруудаас тогтох дан мембрантай эрхтэнцэр. Барзгар эндоплазмын ба гөлгөр эндоплазмын тор гэсэн 3 хэлбэртэй. Эсэд хэрэглэгддэггүй уураг нийлэгжүүлэх өөх тос ба нүүрс усны солилцоонд оролцох зарим хорт бодисыг хоргүйжүүлдэг.</span></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><a target="_blank" href="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/image_f87414d2.gif" rel="attachment bblog-att-46732"><img border="0" src="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/thumbs/image_f87414d2.gif" /></a></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-family: Arial;">Рибосом: </span></strong><span style="font-family: Arial;">Эсийн цитоплазм ба </span><span style="font-family: Arial;">эндоплазмын торны гадаргууд байрладаг мембрангүй эрхтэнцэр. Том, бага хоёр хэсгээс тогтох маш жижиг үрлэнцэр бие. Уургийн нийлэгжил явуулах үүрэгтэй.</span></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><!--[if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_s1098" type="#_x0000_t75" style="position:absolute;left:0;text-align:left;margin-left:324pt; margin-top:8.4pt;width:126pt;height:120.5pt;z-index:25" mce_style="position:absolute;left:0;text-align:left;margin-left:324pt; margin-top:8.4pt;width:126pt;height:120.5pt;z-index:25"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image018.png" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image018.png" o:title="300px-diagram_human_cell_nucleus_no_text" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--><strong><span style="font-family: Arial;">Бөөм:</span></strong><span style="font-family: Arial;"> Хромотин, бөөмийн шингэн, бөөмхөн бүхий бөмбөлөг хэлбэртэй хоёр давхар мембрантай эсийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Удамшилын материал болон ДНХ ба генийг хадгалах, хувирган дамжуулах, эсийн доторх бодисын солилцоог зохицуулах үүрэгтэй.</span></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><a target="_blank" href="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/300px-diagram_human_cell_nucleus_no_text_b37750e6.png" rel="attachment bblog-att-46697"><img border="0" src="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/thumbs/300px-diagram_human_cell_nucleus_no_text_b37750e6.png" /></a></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><!--[if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_s1064" type="#_x0000_t75" style="position:absolute;left:0;text-align:left;margin-left:4in; margin-top:54.05pt;width:144.75pt;height:103.5pt;z-index:8" mce_style="position:absolute;left:0;text-align:left;margin-left:4in; margin-top:54.05pt;width:144.75pt;height:103.5pt;z-index:8"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image020.jpg" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\01\clip_image020.jpg" o:title="19" blacklevel="3932f" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--><strong><span style="font-family: Arial;">Бөөмхөн: </span></strong><span style="font-family: Arial;">Уураг, РНХ-гийн бөөгнөрлөөс тогтсон мембрангүй нягт бие. рРНХ-гийн бүтэцийн тухай мэдээлэл агуулагч хромсомын өвөрмөц бүтэц ба рибосомын бүрэлдэхүүнийг үүсгэдэг. </span></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-family: Arial;">Эсийн төв-Центроиль: </span></strong><span style="font-family: Arial;">Бие биетэйгээ тэгш өнцөг үүсгэн байрласан өөрийгөө хоёрчлох чадвартай бортгон хэлбэртэй маш жижиг бие юм. Эсийн хуваагдлын үед ээрүүлэн биеийг үүсгэх мөн шилбүүр, сормуус зэрэг хөдөлгөөний эрхтэнцэрийг үүсгэнэ.</span></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><a target="_blank" href="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/image12_7a1f7dc9.gif" rel="attachment bblog-att-46728"><img border="0" src="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/thumbs/image12_7a1f7dc9.gif" /></a></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><a target="_blank" href="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/image12_7a1f7dc9.gif" rel="attachment bblog-att-46728"><br /></a></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-family: Arial;">Гольджийн аппарат (</span></strong><strong><span style="font-family: Arial;">комплекс</span></strong><strong><span style="font-family: Arial;">)</span></strong><strong><span style="font-family: Arial;">: </span></strong><span style="font-family: Arial;">Төгсгөлдөө жижиг урцаг бүхий уутанцарууд нь хоёр талаасаа хавчигдсан байдлаар бие бие дээрээ</span><span style="font-family: Arial;"> давхарлан тогтсон бүтэцтэй. Бодисуудыг ангилж, хувиралд оруулах, зөөвөрлөх, мөн лизосом үүсгэдэг ба гормон бүхий шүүрэл ялгаруулдаг.</span></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><a target="_blank" href="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/golgi_9a05be42.gif" rel="attachment bblog-att-46701"><img border="0" src="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/thumbs/golgi_9a05be42.gif" /></a></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"> </p> <p style="margin-left: 45pt; text-align: justify; text-indent: -0.25in;" class="MsoNormal"><!--[if !supportLists]--><span style="font-family: Arial;"><span>1.<span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal; font-family: &quot;Times New Roman&quot;;"> </span></span></span><!--[endif]--><!--[if gte vml 1]><v:shapetype id="_x0000_t75" coordsize="21600,21600" o:spt="75" o:preferrelative="t" path="m@4@5l@4@11@9@11@9@5xe" filled="f" stroked="f"> <v:stroke joinstyle="miter" /> <v:formulas> <v:f eqn="if lineDrawn pixelLineWidth 0" /> <v:f eqn="sum @0 1 0" /> <v:f eqn="sum 0 0 @1" /> <v:f eqn="prod @2 1 2" /> <v:f eqn="prod @3 21600 pixelWidth" /> <v:f eqn="prod @3 21600 pixelHeight" /> <v:f eqn="sum @0 0 1" /> <v:f eqn="prod @6 1 2" /> <v:f eqn="prod @7 21600 pixelWidth" /> <v:f eqn="sum @8 21600 0" /> <v:f eqn="prod @7 21600 pixelHeight" /> <v:f eqn="sum @10 21600 0" /> </v:formulas> <v:path o:extrusionok="f" gradientshapeok="t" o:connecttype="rect" /> <o:lock v:ext="edit" aspectratio="t" /> </v:shapetype><v:shape id="_x0000_s1070" type="#_x0000_t75" style="position:absolute; left:0;text-align:left;margin-left:333pt;margin-top:0;width:94.55pt;height:90pt; z-index:14" mce_style="position:absolute; left:0;text-align:left;margin-left:333pt;margin-top:0;width:94.55pt;height:90pt; z-index:14"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\02\clip_image001.png" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\02\clip_image001.png" o:title="lysosome" cropbottom="3154f" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--><strong><span style="font-family: Arial;">Лизосом: Хоол тэжээлийн бодсыг задлагч 30 гаруй фермент</span></strong><span style="font-family: Arial;"> агуулсан дан мембран бүрхүүлтэй эрхтэнцэр. Эсийн дотор хоол тэжээлийн бодисыг боловсруулах буюу шим нэгдлийг задлах үүрэгтэй. </span></p> <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"> </span><a target="_blank" href="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/lysosome_e2286a47.gif" rel="attachment bblog-att-46702"><img border="0" src="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/thumbs/lysosome_e2286a47.gif" /></a></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"><span> </span></span></p> <p style="margin-left: 45pt; text-align: justify; text-indent: -0.25in;" class="MsoNormal"><!--[if !supportLists]--><span style="font-family: Arial;"><span>2.<span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal; font-family: &quot;Times New Roman&quot;;"> </span></span></span><!--[endif]--><!--[if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_s1069" type="#_x0000_t75" style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:270pt;margin-top:7.2pt;width:171pt;height:81pt;z-index:13" mce_style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:270pt;margin-top:7.2pt;width:171pt;height:81pt;z-index:13"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\02\clip_image003.jpg" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\02\clip_image003.jpg" o:title="170802" croptop="5374f" cropbottom="11794f" cropleft="5699f" cropright="5699f" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--><strong><span style="font-family: Arial;">Митохондри: </span></strong><span style="font-family: Arial;">Янз бүрийн хэлбэртэй хоёр давхар мембран бүтэцтэй дотоод мембран нь нугачаа үүсгэсэн өөрөө хуваагдах чадвартай эрхтэнцэр. ГФА нийлэгжүүлэх буюу энергийн солилцооны хүчилтөрөгчтэй үеийг явуулах, удамшлын зарим мэдээлэлийг агуулах үүрэгтэй. </span></p> <p style="margin-left: 0.25in; text-align: justify;" class="MsoNormal"><span style="font-family: Arial;"> </span><a target="_blank" href="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/170802_9b2f0ef4.jpg" rel="attachment bblog-att-46698"><img border="0" src="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/thumbs/170802_9b2f0ef4.jpg" /></a></p> <!--[if !supportLists]--><span style="font-family: Arial;"><span>3.<span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal; font-family: &quot;Times New Roman&quot;;"> </span></span></span><!--[endif]--><!--[if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_s1061" type="#_x0000_t75" style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:306pt;margin-top:6pt;width:108pt;height:91.85pt;z-index:5" mce_style="position:absolute;left:0;text-align:left; margin-left:306pt;margin-top:6pt;width:108pt;height:91.85pt;z-index:5"> <v:imagedata src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\02\clip_image005.jpg" mce_src="file:///C:\DOCUME~1\GANAA~1.GAN\LOCALS~1\Temp\msohtml1\02\clip_image005.jpg" o:title="13" /> <w:wrap type="square" /> </v:shape><![endif]--><!--[if !vml]--><!--[endif]--><span style="font-family: Arial;">Вакоуль: Эрдэс давс болон бусад шим нэгдлийг усанд уусгасан байдлаар агуулсан ургамлын эсийн эрхтэнцэр, амьтны зарим эсэд бий. Тургорын даралт үүсгэх, шим ба шим бус бодис хадгалах, бодисын солилцоо явагдах орчинг хагас нэвтрүүлэгч хана буюу мембранаар тусгаарлах үүрэгтэй</span>http://munhorgil10b.blog.gogo.mnhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry74156Wed, 20 Jan 2010 21:46:56 ULATЭСИИН МЕМБРАН (плазмын мембран)http://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry74152<p>Эсийн гадуур хүрээлж түүний дотоод бүрэлдэхүүнийг эсийн гаднах материал болон хүрээлэн байгаа орчноос тусгаарладаг. Эсийн мембран нь бүтцийн хувьд липидээс тогтох бөгөөд дараах төрлийн липидүүд эсийн мембраныг бүрдүүлэхэд оролцоно. Үүнд: фосфолипид, гликолипид, стерол хамаарна. Мембраны липидийн 75 орчим хувийг фосфолипид эзлэх бөгөөд молекул нь цэнэгтэй толгой, цэнэггүй сүүл хоёроос тогтоно. Эсийн мембран нь фосфолипидын 2 давхаргаас тогтох ба цэнэггүй сүүлээрээ (гидрофоб шинж чанартай) нийлж цэнэгтэй толгойгоо (гидрофиль шинж чанартай) гадагш харуулсан байдалтай фосфолипидын хос давхаргыг үүсгэж байрлана.<img height="344" width="344" src="http://blog.banjig.net/files/user_uploads/238320/thumbs/lysosome_e2286a47.gif" /> </p> <p>Мембраны липидийн зарим нь нүүрсус (carbohydrate)-тай холбогдсон байх ба ийм липидийг гликолипид (glycolipid) гэх ба нийт липидийн 5 хувийг эзэлнэ. Нүүрсус нь уурайгтай холбогдсон бол гликопротейд (glycoprotein) гэнэ. </p> <p>Мембраны липидийн үлдэх 20 хувийг холестрол эзлэх ба фосфолипидүүдийн завсраар байрлаж мембраныг бэхжүүлж өгдөг байна. </p> <p>Эсийн мембраны энэхүү липидийн давхаргад мембраны уургууд шигдэж байрлах ба липидийн давхаргаар чөлөөтэй шилжиж, урсаж байдаг. Мембраны уургийг мембранд байрлах байрлалаар нь интеграль (плазм мембраныг нэвт сүлбэж байрласан), захын (плазм мембраны гадна наалдаж байрласан) гэж ангилдаг. </p>http://munhorgil10b.blog.gogo.mnhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry74152Wed, 20 Jan 2010 21:36:47 ULATта хэдэн сард төрсөн бэ?http://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry73786<div align="left">1-р сард төрөгсөд <br /> • Их хүсэл эрмэлзэлтэй юманд нухацтай<br /> • Хүнд заах хүнээс заалгах дуртай <br /> • Хүний алдаа,сул талыг олж харах дуртай <br /> • Шүүмжлэх дуртай <br /> • Шаргуу бүтээлч <br /> • Ухаалаг, цэвэрч ба эмх цэгцтэй<br /> • Мэдрэмжтэй ба юмыг гүнзгий боддог<br /> • Бусдыг хэрхэн хөгжөөхөө мэддэг <br /> • Ер нь дуу шуу цөөтэй гэхдээ сэтгэл хөдөлсөн юмуу сандарсан үед тийм биш <br /> • Нилээд хашир <br /> • Нийгмийн идэвхи өндөр<br /> • Биеийн эсэргүүцэл сайн гэвч ханиад амархан хүрчихдэг <br /> • Хайраа илэрхийлэхдээ нилээд хэцүү ч романтик талдаа <br /> • Хүүхдэд хайртай <br /> • Гэр амьтай<br /> • Үнэнч <br /> • Нийгмийн үйл ажиллагаанд үүрэг өндөр <br /> • Жоохон юмнаас хардах нь амархан<br /> 2-р сард төрөгсөд <br /> • Чадварлаг хийсвэрлэн сэтгэгч <br /> • Юмыг хийсвэрлэн өөр өнцгөөс харах дуртай <br /> • Ухаалаг <br /> • Олон ааштай <br /> • Нилээд ичимхий дуугүй талдаа <br /> • Өөрийгөө хүндэтгэх нь бага<br /> • Шударга <br /> • Зорилгоо аль хэдий тогтоочихсон байдаг<br /> • Эрх чөлөөтэй байхыг эрмэлздэг <br /> • Эрх чөлөөг нь хаах юм бол нилээд эсэргүүцэл үзүүлнэ <br /> • Ер нь эрч хүчтэй байхад дуртай <br /> • Хэтэрхий мэдрэмтгийгээсээ амархан дарамтанд ордог<br /> • Уурласан байдлаа амархан илэрхийлдэг <br /> • Дэмий зүйлэнд дургуйцэх нь элбэг <br /> • Найзтай болох дуртай ч тийм амархан найзтай болдоггүй <br /> • Зоригтой бас нилээд зөрүүд талдаа <br /> • Эрмэлзлэлтэй <br /> • Хүслээ мөрөөдлөө олж чаддаг <br /> • Зугаа цэнгэлд дуртай<br /> • Дотроо романтик ч тэрнийгээ огт гаргадаггүй<br /> <br /> 3-р сард төрөгсөд <br /> • Бусдыг татах чадвартай<br /> • Бусдад нилээд нөлөө үзүүлж чаддаг<br /> • Ичимхий , хашир <br /> • Нууцлаг<br /> • Байгалын заяаасан үнэнч, сайхан сэтгэлтэй ба өрөвч<br /> • Энх амгаланд дуртай ба та өөрөө ч тайван <br /> • Бусад хүмүүс таныг ойлгоход амархан <br /> • Бусдад туслах дуртай <br /> • Уурлах нь ховор<br /> • Найдвартай итгэж болох хүн <br /> • Танд хүндэтгэл үзүүлвэл та буцаагаад маш сайхан ханддаг<br /> • Бусдад үнэлгээ өгөгч <br /> • Шартай<br /> • Юмыг хэтэрхий сайхнаар төсөөлөх <br /> Бусдын анхаарлын төвд байх дуртай <br /> • Аялалд дуртай <br /> • Хөгжмийн талын авъяастай <br /> • Онц гойд зүйлд дуртай <br /> • Юманд сэтгэлийн өнгөөр ханддаг <br /> <br /> 4-сард төрөгсөд <br /> • Идэвхитэй<br /> • Дорвитой шийдвэр гаргах нь хэцүү<br /> • Бусдад нөлөөлж чаддаг<br /> • Сэтгэл хямралд ороход гарах нь хэцүү <br /> • Бусдын анхаарлын төвд байх дуртай <br /> • Боловсон <br /> • Бусдын сэтгэл санааг өргөдөг<br /> • Нөхөрсөг ба бусдын асуудлыг зохицуулж чаддаг<br /> • Нилээд зүрхтэй ба юмнаас айх нь бага <br /> • Адал явдалд дуртай<br /> • Бусдыг хайрлаж бусдад анхаарлаа хандуулж чаддаг<br /> • Эелдэг сайхан сэтгэлтэй<br /> • Сэтгэл хөдлөл их <br /> • Басгүй зөрүүд<br /> • Эрч хүчтэй <br /> • Яаруу <br /> • Юмыг мартдаггүй <br /> • Хөдөлгөөнтэй <br /> • Бусдыг ятгаж чаддаг <br /> • Толгой цээжний өвчин ороомтгой<br /> • Маш амархан их харддаг <br /> <br /> 5-р сард төрөгсөд <br /> • Зөрүүд ба чулуун зүрхтэнгүүд <br /> • Сэтгэлийн тэнхээ их <br /> • Ухаан хурц <br /> • Бусдад нөлөөлж хайрыг татах увидастай <br /> • Юмыг гүнзгий мэдэрдэг<br /> • Бие галбир болоод ухаан төгс <br /> • Өөрийн байр сууринд бат зогсдог <br /> • Таныг ятгахад үр дүн бага олдог <br /> • Амархан тайвширдаг<br /> • Дэс дараалалтай юмыг сэтгэдэг <br /> • Мөрөөдөх дуртай<br /> • Зөн совин ихтэй <br /> • Өвчлөл ихэвлэн чих хүзүүгээр авдаг <br /> • Юмыг ургуулан бодохдоо сайн<br /> • Маргалдах чадвар сайн<br /> • Биеийн тамир сайн <br /> • Сулхан амьсгаатай <br /> • Уран зохиол уран зурагт дуртай <br /> • Аялах дуртай <br /> • Урам зориг өгөхөд эрчтэй байж чаддаг <br /> • Үрэлгэн <br /> <br /> 6-р сард төрөгсөд <br /> • Алсыг харж чаддаг <br /> • Сайхан сэтгэлээр хандахад та дуртай байдаг<br /> • Сайхан сэтгэлтэй нам дуутай<br /> • Мэдрэмтгий <br /> • Гүйлгээ ухаантай <br /> • Юманд тээнэгэлзүүр <br /> •Ер нь юманд цаг хүлээлгэж байдаг ялангуяа болзоондоо<br /> • Ямагт юмны хамгийн сайныг сонгодог <br /> • Зан ааш тогтворгүй <br /> • Наргианч <br /> • Хошин зүйлд дуртай <br /> • Яриасаг <br /> • Маргахдаа сайн <br /> • Мөрөөдөмтгий<br /> • Нөхөрсөг <br /> • Хэн нэгэнтэй хэрхэн найзлахаа мэддэг <br /> • Хайртай хүндээ хичнээн ч удаан үнэнч байдаг<br /> • Сэтгэл нь эмзэглэх нь амархан <br /> • Ханиад авах нь амархан<br /> • Олон янзын хувцас өмсөх дуртай<br /> • Сэтгэл эмзэглэсэн үед нилээд удаж байдаг зүгээр болдог <br /> • Зөрүүд <br /> • Танд хайртай хүмүүс танд дайсан <br /> • Ажил хэрэгт бүтээлч <br /> <br /> 7-р сард төрөгсөд<br /> • Хамттай байхад уйдахааргүй<br /> • Нууцлаг <br /> • Таныг ойлгоход бэрх <br /> • Хэн нэгний бахархал болдог<br /> • Нэр хүнд нилээд өндөр <br /> • Амархан тайвширдаг<br /> • Үнэнч<br /> • Хүмүүсийн мэдрэмжийг анхаардаг <br /> • Ая эвтэй <br /> • Нөхөрсөг<br /> • Сэтгэлийн хөдлөл их <br /> • Олон ааш гаргаж урдчилан таахад бэрх<br /> • Сэтгэл санааны байдал амархан мууддаг <br /> • Цэцэн<br /> • Уяан сэтгэлтэй <br /> • Юманд эсэргүүцэх нь бага <br /> • Бусдыг уучилдаг нь хэзээ ч мартдаггүй <br /> • Бусдад биеийн болон сэтгэлийн үлгэр дууриал болдог <br /> • Юман хашир ханддаг<br /> • Хүнийг сайн судалсны эцэст шүүж чаддаг <br /> • Юманд махруу <br /> • Хэцүү зүйл танд тун ховор <br /> <br /> 8-р сард төрөгсөд <br /> • Наргианд дуртай<br /> • Бусдыг татах увидастай <br /> • Эелдэг ба бусдад санаа тавьдаг<br /> • Зоригтой айх зүйл ховор<br /> • Бусдыг удирдах чадвартай <br /> • Бусдыг хэрхэн тайвшируулахаа мэддэг<br /> • Хэтэрхий сайхан сэтгэлтэй <br /> • Хүний хүндэтгэл хүртдэг<br /> • Магтаалын үгэнд дуртай <br /> • Онцгой сүлд хийморьтой <br /> • Багахан юман амархан харддаг <br /> • Гярхай ажигч<br /> • Анхаарал болгоомжтой <br /> • Маш хурдан сэтгэдэг<br /> • Бусдыг хушуучлан дуртай тэгээд ч хошуучилж чаддаг<br /> • Бусдаас хамааралгүй сэтгэгч<br /> • Мөрөөдөх дуртай<br /> • Уран зураг, хөгжилд авяаслаг <br /> • Мэдрэмтгий хэдий ч аар саар зүйлийг тоодоггүй <br /> • Биеийн эсэргүүцэл сул<br /> • Хүний хайрыг татам <br /> • Хүнтэй найзлах дуртай<br /> <br /> 9-р сард төрөгсөд <br /> • Эелдэг ба буулт хийх нь амархан <br /> • Болгоомжтой <br /> • Хүний алдааг заах дуртай <br /> • Шүүмжлэх дуртай<br /> • Дуугай хэдий ч ам халвал сайн ярина <br /> • Амгалан тайван <br /> • Сайхан сэтгэлтэй энэрэнгүй <br /> • Нарийн нухацтай<br /> • Ямагт найдаж болно <br /> • Сайн ажилладаг<br /> • Мэдрэмтгий<br /> • Ой санамж сайн <br /> • Ухаалаг ба мэдлэг өндөр <br /> • Мэдээлэл олон дуртай<br /> • Хэн нэгэнд ятгуулахад амархан <br /> • Ойлгоцтой <br /> • Нууцлаг <br /> • Спорт, Чөлөөт цаг аялалд дуртай <br /> • Сэтгэл хөдлөл гаргах нь ховор<br /> • Мэдрэмжээ ямагт нуухыг эрмэлздэг<br /> <br /> 10-р сард төрөгсөд <br /> • Яриасаг<br /> • Өөрт нь хайртай хүнд илүү хайртай<br /> • Юмны голыг барисан зүйлд дуртай <br /> • Бусдыг татах чадвартай, эелдэг<br /> • Дотоод сэтгэлийн болоод гадаад гоо үзэсгэлэнтэй <br /> • Худал хэлж худлаа дүр эсгэдэггүй <br /> • Энэрэнгүй<br /> • Найз нөхөддөө маш их анхаарал тавьдаг <br /> • Ямагт найз нөхөдтэй болдог<br /> • Амархан гомддог ч амархан тэр нь гардаг<br /> • Амиа хичээнгүй <br /> • Асуухгүй л бол ховорхон тусалдаг<br /> • Мөрөөдөмтгий<br /> • Олон талын санал гаргадаг <br /> • Бусад хүмүүс юу бодож байгаад нээх анхаардаггүй <br /> • Сэтгэлийн хөдлөл их <br /> • Шийдэмгий<br /> • Их зөн совинтой<br /> • Аялал, уран зураг, уран зохиолд дуртай<br /> • Намуухан яриатай хайр татам<br /> • Амархан харддаг <br /> • Дарамт стрессд амархан ордог<br /> • Тухтай байдлаа амархан алддаг <br /> <br /> 11-р сард төрөгсөд <br /> • Маш олон шинэ санаа гаргадаг<br /> • Ойлгоход бэрх<br /> • Зөв сэтгэдэг хосгүй хүмүүс <br /> • Хүчтэй зөнч <br /> • Сайн эмч болдог<br /> • Болгоомжтой няхуур<br /> • Зан ааш сайн <br /> • Нууц ихтэй<br /> • Үгэнд дуртай<br /> • Хүний нууцыг яаж илрүүлэхээ мэддэг<br /> • Үргэлж толгойд нь ямар нэгэн зүйл эргэлдэж байдаг <br /> • Бага яридаг ч нөхөрсөг<br /> • Зүрхтэй <br /> • Тэвчээртэй<br /> • Зөрүүд амархан гомдоод байдаггүй <br /> • Ямар нэгэн хицүү нөхцөлөөс гарах арга зам байнга эрэлхийлнэ<br /> • Хэзээ ч бууж өгөхгүй <br /> • Амархан уурлаад байдаггүй<br /> • Магтаалын үгийг юмаг чинээ тоодоггүй <br /> • Сүлд хийморлог<br /> • Маш гүнзгий хайрладаг <br /> • Төмөршиг хүмүүс <br /> <br /> 12-р сард төрөгсөд<br /> • Үнэнч сайхан сэтгэлтэй<br /> • Эх оронч <br /> • Тоглоом өөр бас бус харилцаанд идэвхитэй оролцогч <br /> • Тэвчээргүй яааруу<br /> • Эрмэлзлэлтэй<br /> • Хамтдаа байхад уйдхааргүй <br /> • Нийгэмсэг <br /> • Магтаалд дуртай <br /> • Бусдын анхаарлын дунд байх дуртай<br /> • Хайрлан хүндлүүлэх бас дуртай<br /> • Үнэнч шударга <br /> • Ямар нэгэн хуурамч байдал гаргадаггүй<br /> • Ааш нь амаран хувирна <br /> • Хүний хүндэтгэлийг олдог <br /> • Эрхийг хаагаад байгаа зүйлд үнэн голоосоо дургүй<br /> • Наргианд дуртай<br /> • Наргиаг сайн мэдэрдэг<br /> • Логик сэтгэлгээ сайн </div>http://munhorgil10b.blog.gogo.mnhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry73786Tue, 19 Jan 2010 19:44:17 ULATагаар мандалhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry73779<div style="text-align: center;" id="crosscol-wrapper"> <div id="crosscol" class="section crosscol"> </div> </div><br /> <p><strong>Хийн мандлын найрлага</strong></p> <p>Дэлхийн бөмбөрцгийн гадна талаар хүрээлэн тогтох хийн бүрхэвчийг хийн мандал буюу агаар мандал гэнэ.<br /></p> <p><img src="http://img.banjig.net/d/bb/user_uploads/207956/atmosphere_6f4dc785.jpg" /></p> <p>Нэгэнт энэ нь хийн бүрхэвч болохоор дээд хилд нь хатуу зааг байхгүй, иймд түүнийг өөр өөр шалгуураар янз бүрээр тогтоох нь бий.</p> <p>Жишээ нь: агаарын хийн нягт юмуу эсвэл амьдралын ул мөр илрэх байдлаар авч үзвэл өөр байх нь мэдээж юм. Ихэнх тохиолдолд хийн мандлын дээд хилийг ойролцоогоор 3000 км гэж үздэг.</p> <p>Энэ өндөрт хийн хөдөлгөөний хурд 11.2 км/сек-д хүрч гариг хоорондын орон зайд шилжинэ. Мөн дэлхийн диаметртэй ойролцоо хэмжээгээр буюу 10 000 км-ээр авах нь ч бий.</p> <p>Хийн мандлын массын ихэнх хэсэг (97%) нь дэлхийн гадарга орчмын 30-аад км-т орших бөгөөд 50% орчим нь 5 км хүртэлх өндөрт, 75% нь 10 км хүртэлх өндөрт 90% нь 16 км хүртэлх өндөрт оршино.</p> <p><img src="http://img.banjig.net/d/bb/user_uploads/207956/atmosphere_gas_proportions_b4df139d.gif" /></p> <p>100 км-ийн өндөрт нийт агаарын дөнгөж 0.00003% нь оршдог ажээ.</p> <p>Далайн түвшин дээрх цэвэр, хуурай агаар нь&nbsp; хэд хэдэн төрлийн хийн механик хольц байдаг бөгөөд ихэнх хэсгийг нь: азот-78.09%, хүчилтөрөгч-20.95%, аргон-0.93%, нүүрсхүчлийн хий-0.03%-ийг тус тус эзэлнэ.</p> <p>Бусад хийнүүд болох метан, неон, гелий, криптон, ксенон, устөрөгч, озон зэрэг нь өчүүхэн бага хувийг эзэлнэ.</p> <p>Эндээс үзэхэд хийн хольцын 99% -ийг азот ба хүчилтөрөгч эзэлж, үлдсэн 1%-д нь аргон, нүүрсхүчлийн хий болон бусад хийнүүд орж байна.</p> <p>Усны уур хийн мандалд 0.01-7,5% хүрнэ.</p> <p><img src="http://img.banjig.net/d/bb/user_uploads/207956/atmospheric_water_vapor_mean.2005.030_1546986f.jpg" /></p> <p><br />Өчүүхэн бага хувийг эзэлж байгаа ч эдгээр хийн ач холбогдол, нөлөө асар их юм.</p> <table border="1" width="514" style="height: 376px;"> <tbody> <tr> <td><strong>Нэр</strong></td> <td><strong>Эзлэх хувь</strong></td> <td><strong>Саяд эзлэх хувь (ppm)</strong></td> <td><strong>Шинж чанар</strong></td> </tr> <tr> <td>Азот</td> <td>78.08</td> <td>780840.0</td> <td>Хүчилтөрөгчийг шингэлнэ, бусад хийтэй амар нэгддэггүй.</td> </tr> <tr> <td>Хүчилтөрөгч</td> <td>20.95</td> <td>209460.0</td> <td>Маш идэвхтэй</td> </tr> <tr> <td>Аргон</td> <td>0.93</td> <td>9 340.0</td> <td>Химийн идэвхгүй</td> </tr> <tr> <td>Нүүрсхүчлийн хий&nbsp;&nbsp;</td> <td>0.034</td> <td>340.0</td> <td>Фотосинтезэд оролцоно, инфра улаан цацрагийг шингээдэг.</td> </tr> <tr> <td>Неон</td> <td>0.0018</td> <td>18.0</td> <td>Эдгээр хийнүүд маш бага хувийг эзлэнэ.</td> </tr> <tr> <td>Гели</td> <td>0.00052</td> <td>5.2</td> <td>Тухайн байдлаас болж ихсэж багасна.</td> </tr> <tr> <td>Метан</td> <td>0.00015</td> <td>1.5</td> <td><br /></td> </tr> <tr> <td>Криптон</td> <td>0.00010</td> <td>0.5</td> <td><br /></td> </tr> <tr> <td>Устөрөгч</td> <td>0.00005</td> <td>0.5</td> <td><br /></td> </tr> <tr> <td>Озон</td> <td>0.000007</td> <td>0.07</td> <td>Газрын гадаргаас дээш 60 км өндөрт тархсан</td> </tr> <tr> <td>Усны уур</td> <td>0.1-4.0</td> <td><br /></td> <td><br /></td> </tr> <tr> <td>Бусад хатуу хольцууд</td> <td>0.0006</td> <td><br /></td> <td>Агаарын бохирдол, шороон<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; шуурга зэргээс болж ихсэ</td> </tr> </tbody> </table> <p><br />Найрлагын хувьд хийн мандлыг хоёр үндсэн давхаргад хуваан үздэг.</p> <p>Дэлхийн гадаргаас дээш 80-100-аад км хүртэл өндөрт химийн найрлага нь нэг төрлийн буюу гол хийнүүдийн харьцаа тогтмол байх ба энэ давхаргыг гомосфер (hоmо-ижил гэсэн утгатай) гэж нэрлэнэ. Энд зөвхөн усны уур их, бага янз бүр, байж болно.</p> <p>Гомосфер нь бидний амьдралд хамгийн чухал үүрэгтэй бөгөөд тогтмол хийнүүд, өөрчлөгдөж байдаг хийнүүд, хатуу хэсгүүд гэсэн 3 гол хэсгээс бүрэлдэнэ.<br /><br />Тогтмол хийнүүдэд эзлэх харьцаа нь байнга хэвээр байдаг хүчилтөрөгч, азот, аргон зэрэг хий ордог.</p> <p>Харин <strong>нүүрсхүчлийн хий, усны уур, озо</strong>н зэрэг нь агаарын төлөв байдал, бохирдол, чийгшил зэргээс болоод өөрчлөгдөж байдаг.</p> <p>Ялангуяа усны уурын агуулалт нь агаарын температураас ихээхэн хамаарна. Жишээ нь: туйл орчим газар орчмын агаарт усны уур 0.2% байдаг бол экваторт 3% хүрнэ.</p> <p>Газрын гадаргаас дээш өндөр лүү усны уурын хэмжээ багасах ба 2 км өндөрт 2 дахин, 8 км өндөрт 100 дахин багасна.</p> <p>Гомосферээс дээш хийн мандлын химийн найрлага өөрчлөгдөх бөгөөд энэ давхаргыг гетеросфер (hetero-олон төрлийн) гэж нэрлэдэг. Гетеросферт өндөр лүүгээ болох тутам найрлага нь өөрчлөгддөг.</p> <p>Тухайлбал, 200-250 км хүртэлх өндөрт азот, хүчилтөрөгч их байхад түүнээс дээш 500-км өндөрт атом хэлбэрт хүчилтөрөгч, цаашлан гелий, устөрөгчийн хэмжээ нэмэгдэнэ.</p> <p>Гэвч орчлон ертөнцөд хамгийн өргөн тархсан хий болох устөрөгч (80%) ба гелий (18%) нь манай дэлхийн хийн мандалд маш бага, устөрөгч 0.00005%, гелий 0.0005%-ийг эзэлдэг.</p> <p>Ийнхүү&nbsp;&nbsp; дэлхийн&nbsp; агаар &nbsp; мандлын&nbsp;&nbsp; найрлага бусад гаригуудынхаас эрс өөр.</p> <p>Зөвхөн манай гаригт л хүчилтөрөгч, усны уур зэрэг амьдрал оршин тогтноход чухал ач холбогдолтой&nbsp;&nbsp; хийнүүд&nbsp;&nbsp; зохих&nbsp;&nbsp; хувийг&nbsp;&nbsp; эзэлдэг.<br />Үндсэндээ дэлхийн хийн мандал нь азот ба хүчилтөрөгчөөс тогтоно.</p> <table border="1" width="360" style="height: 204px;"> <caption><span style="font-size: small;">Нар ба гаригуудын хийн мандлын зонхилох найрлага хувиар</span></caption> <tbody> <tr> <td>Нар</td> <td>Н2-74, Не-25</td> </tr> <tr> <td>Буд</td> <td>Не</td> </tr> <tr> <td>Сугар</td> <td>СО2</td> </tr> <tr> <td>Дэлхий</td> <td>N-76, 02-21</td> </tr> <tr> <td>Ангараг</td> <td>С02-95</td> </tr> <tr> <td>Бархасбадь</td> <td>Н2,-90, Не-10</td> </tr> <tr> <td>Санчир</td> <td>Н2,-94, Не-6</td> </tr> <tr> <td>Тэнгэрийн ван</td> <td>Н2-85, Не-15</td> </tr> <tr> <td>Далай ван</td> <td>Н2, Не</td> </tr> <tr> <td>Дэлхий ван</td> <td>СH4</td> </tr> </tbody> </table> <p><br />Хийн мандлын үүсэл, найрлагын талаар эрдэмтэд дэлхийн хөгжлийн түүхтэй холбон тайлбарладаг.</p> <p>Дэлхийн үүслийн эхэн үед хийн мандалд устөрөгч, аммиак, метан их зонхилсон Бархасбадь, Санчир гаригийнхтай төстэй байсан ба улмаар хөрөх явцад дэлхийн гүнээс азот, нүүрсхүчлийн хий, усны уур зэрэг хийнүүд ялгаран гарчээ.</p> <p>Ялангуяа галт уулшлын нөлөөгөөр нүүрсхүчлийн хий ихээр үүсжээ.</p> <p>Улмаар усны уур хөрч конденсацлагдан дэлхийн далай үүссэнээр нүүрсхүчлийн хийг шингээн уусгаж амьдрал үүсэх шалтгаан болсон байна.</p> <p>Ийнхүү ногоон ургамалын үүсэл, фотосинтезийн процессын үр дүнд хүчилтөрөгч бий болсон байна.</p> <p>Хийн мандал ийнхүү дэлхийн хөгжлийн явцад бүрэлдэн тогтсон бөгөөд дэлхийн татах хүч, соронзон орон, дэлхийн эргэлт зэрэг хүчин зүйлс бас нөлөөлжээ.</p> <p>Тухайлбал, дэлхийн эргэлт нь дулааны горимыг хангаж байдаг бол соронзон орон нь нарны салхинаас дэлхийг хамгаалж баидаг билээ.</p> <p><strong>Хүчилтөрөгч</strong>- Хийн мандалд байх хүчилтөрөгчийн хэмжээ ойролцоогоор 10х1015тн юм.</p> <p>Байгальд хүчилтөрөгчийн үүрэг асар их.</p> <p>Хүчилтөрөгч нь организмуудын амьсгалах болон аливаа исэлдэх явцад зайлшгүй шаардлагатай бөгөөд уураг, өөх тос, нүүрс усны найрлаганд оролцоно. Түүний нөлөөгөөр организмууд биологийн явцад шаардагдах энергийг хүлээн авдаг.<br /><strong></strong></p> <p><strong>Озон.</strong> Нарны хэт ягаан туяа ба цахилгаан цэнэгийн нөлөөгөөр хүчилтөрөгчийн атом задарч озоныг үүсгэнэ (02= О + О, 02+ О = 03).</p> <p>Хүчилтөрөгчийн гурван атомаас тогтсон озон нь хүчтэй исэлдүүлэгч бөгөөд хурц үнэртэй, хөх өнгөтэй юм. Газрын гадарга орчим озоны хэмжээ өчүүхэн бага 0.01 ррm (раrts реr million) боловч бороо орсны дараа нэмэгдэж 1 ррт&nbsp; хүрдэг.</p> <p>Заримдаа органик бодисын исэлдэлтээр ч үүсч болно. Озон хийн мандалд голдуу 10 км-60 км хүртэл өндөрт тархах боловч түүний үндсэн масс хуримтлагдсан 22-40 км-ийн өндрийг &quot;озоны давхарга&quot; гэж нэрлэдэг.</p> <p><em>Озон хэмжээгээр бага боловч ач холбогдол нь асар их. Энэ хий нь нарнаас ирэх хэт ягаан туяаг өөртөө шингээн авснаар дэлхийн гадарга дээрх амьд организмыг түүний хорт туяанаас хамгаалагчийн үүрэг гүйцэтгэдэг билээ. Хэрэв озоны үе сийрэгжин багасвал арьсны хорт хавдар өвчин ихсэх аюулд хүрнэ</em>.<br /><strong></strong></p> <p><strong>Азот (N)</strong>. Азот нь хийн мандлын хүрээнд хүчилтөрөгчийг шингэлэгчийн үүрэг гүйцэтгэхийн хамт исэлдэх болон биологийн явцын эрчмийг зохицуулж байдаг.</p> <p>Мөн бодисын биологийн эргэлтэнд оролцоно. Тархалтаараа нарны системд устөрөгч, гелий, хүчилтөрөгчийн дараа орно.</p> <p>Дэлхий дээр хамгийн их тархсан элементийн нэг бөгөөд хийн мандалд 4 х 10<!--[if gte mso 9]><xml> <w:WordDocument> <w:View>Normal</w:View> <w:Zoom>0</w:Zoom> <w:TrackMoves /> <w:TrackFormatting /> <w:PunctuationKerning /> <w:ValidateAgainstSchemas /> <w:SaveIfXMLInvalid>false</w:SaveIfXMLInvalid> <w:IgnoreMixedContent>false</w:IgnoreMixedContent> <w:AlwaysShowPlaceholderText>false</w:AlwaysShowPlaceholderText> <w:DoNotPromoteQF /> <w:LidThemeOther>EN-US</w:LidThemeOther> <w:LidThemeAsian>X-NONE</w:LidThemeAsian> <w:LidThemeComplexScript>X-NONE</w:LidThemeComplexScript> <w:Compatibility> <w:BreakWrappedTables /> <w:SnapToGridInCell /> <w:WrapTextWithPunct /> <w:UseAsianBreakRules /> <w:DontGrowAutofit /> <w:SplitPgBreakAndParaMark /> <w:DontVertAlignCellWithSp /> <w:DontBreakConstrainedForcedTables /> <w:DontVertAlignInTxbx /> <w:Word11KerningPairs /> <w:CachedColBalance /> <w:UseFELayout /> </w:Compatibility> <m:mathPr> <m:mathFont m:val="Cambria Math" /> <m:brkBin m:val="before" /> <m:brkBinSub m:val=" " /> <m:smallFrac m:val="off" /> <m:dispDef /> <m:lMargin m:val="0" /> <m:rMargin m:val="0" /> <m:defJc m:val="centerGroup" /> <m:wrapIndent m:val="1440" /> <m:intLim m:val="subSup" /> <m:naryLim m:val="undOvr" /> </m:mathPr></w:WordDocument> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml> <w:LatentStyles DefLockedState="false" DefUnhideWhenUsed="true" DefSemiHidden="true" DefQFormat="false" DefPriority="99" LatentStyleCount="267"> <w:LsdException Locked="false" Priority="0" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Normal" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="heading 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 7" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 8" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="9" QFormat="true" Name="heading 9" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 7" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 8" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" Name="toc 9" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="35" QFormat="true" Name="caption" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="10" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Title" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="1" Name="Default Paragraph Font" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="11" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtitle" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="22" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Strong" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="20" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Emphasis" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="59" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Table Grid" /> <w:LsdException Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Placeholder Text" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="1" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="No Spacing" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Revision" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="34" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="List Paragraph" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="29" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Quote" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="30" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Quote" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 1" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 2" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 3" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 4" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 5" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="60" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Shading Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="61" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light List Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="62" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Light Grid Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="63" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 1 Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="64" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Shading 2 Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="65" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 1 Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="66" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium List 2 Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="67" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 1 Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="68" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 2 Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="69" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Medium Grid 3 Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="70" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Dark List Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="71" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Shading Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="72" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful List Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="73" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" Name="Colorful Grid Accent 6" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="19" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Emphasis" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="21" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Emphasis" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="31" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Subtle Reference" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="32" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Intense Reference" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="33" SemiHidden="false" UnhideWhenUsed="false" QFormat="true" Name="Book Title" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="37" Name="Bibliography" /> <w:LsdException Locked="false" Priority="39" QFormat="true" Name="TOC Heading" /> </w:LatentStyles> </xml><![endif]--><span style="font-size: 12pt; line-height: 115%;"><sup>15</sup></span> тн азот агуулагддаг. Азот нь уураг, нуклейн хүчлийн найрлаганд орох ба азотын эргэлт нь бичил биетнээр дамжин явагдана.</p> <p>Азот ба хүчилтөрөгч нийлээд хийн мандлын бүрэлдэхүүний 99 хувийг эзлэнэ.</p> <p><strong>Аргон (Аr)</strong>. 1894 онд агаарт химийн идэвхгүй хий байдгийг нээсэн нь аргон юм. Аргон хуурай агаарын 1 хувь орчмыг эзэлдэг. Энэ инертийн хийг төрөл бүрийн гэрэлтүүлэг чимэглэлд ашигладаг.</p> <p><strong>Нүүрсхүчлийн хий (С02)</strong>. Хуурай агаарын, дөнгөж 0.04 хувийг эзлэх нүүрсхүчлийн хий нь галт уулын дэлбэрэлт, шаталт, амьтдын амьсгал, органик нэгдлийн задрал зэрэг янз бүрийн шалтгаанаар хийн мандалд үүсдэг.</p> <p>Мөн далай тэнгис, нуурын усанд уусах ба амьтан ургамлын ялзрал, амьсгалаар үүсч байдаг (Зураг)</p> <p>Зураг. Нүүрсхүчлийн хийн эргэлт</p> <p><img src="http://img.banjig.net/d/bb/user_uploads/207956/carbon_cycle_full_483da33f.jpg" /><br />Нүүрсхүчлийн хий байгальд олон чухал үүрэг гүйцэтгэдэгийн дотор хамгийн гол хоёр чухал үйл явцад оролцдог ба энэ нь</p> <p>(1) ургамлын фотосинтез,</p> <p>(2) дэлхийн гадаргаас <strong style="color: black; background-color: #ffff66;">агаар</strong> <strong style="color: black; background-color: #a0ffff;">мандал</strong> руу ялгарах энергийн зарим хэсгийг өөртөө шингээдэг явдал юм.</p> <p>Ингэснээр амьдрал оршин тогтноход шаардагдах дулааныг барьж хадгалж байдаг.</p> <p>Хэрэв нүүрсхүчлийн хий байгаагүй бол дэлхийн дундаж температур -17&quot;С байх байв (одоо 15°С).</p> <p>Эзлэх хувь багатай ч амьдралд чухал үүрэгтэй нүүрсхүчлийн хий, озон, усны уурын эзлэх хувийн жин нь цаг хугацаа ба орон зайнаас хамаарч өөрчлөгдөж байдаг.</p> <p><strong>Хатуу хэсгүүд</strong>. Агаарт дээрх хийнүүдээс гадна тоос, шороо, хөө, утаа тортог зэрэг хатуу хэсгүүд орших ба эдгээрийг аэрозол гэж нэрлэнэ.</p> <p>Хатуу хольцууд агаарын доод давхаргад их байх ба энд янз бүрийн давс, тоос шороо, хөө, тортог, шингэн болон хатуу төлөвт орших үйлдвэрийн хаягдал зэрэг орно.</p> <p>Эдгээрийн зарим нь усны уурын конденсацийн цөм болж үүл үүсэхэд ач холбогдолтой боловч&nbsp; хатуу хэсгүүд&nbsp; нь&nbsp; агаарын&nbsp; тунгалагжилтыг бууруулж, нарны гэрлийг ойлгон шүүнэ.</p> <p>Ингэснээр тодорхой хязгаараас хэтэрвэл агаарын бохирдолд хүргэж дэлхийн цацрагийн балансад өөрчлөлт орох аюулд хүргэнэ.</p> <p>Аэрозолууд байгалийн ба хүний үйл ажиллагааны гэсэн хоёр замаар бий болно.</p> <p><img src="http://img.banjig.net/d/bb/user_uploads/207956/350px-atmosphere_composition_diagram_20b5eac0.jpg" /></p> <p>Тухайлбал,&nbsp; галт уул дэлбэрэх,&nbsp; шороон шуурга босох зэргээр хэдэн сая тонноор&nbsp; хэмжигдэх&nbsp;&nbsp; хатуу&nbsp;&nbsp; хэсгүүд&nbsp;&nbsp; агаарт гарна.</p> <p>Машины утаа, үйлдвэрийн яндан, түлшний шаталт&nbsp; зэргээс&nbsp; үүсч&nbsp; буй&nbsp; хөө тортог нь хүний үйл ажиллагааны нөлөө юм. Ялангуяа үйлдвэр ихтэй том хотын дээр аэрозол ихэссэнээс агаарын булингардалт үүсдэг.</p> <p>Агаарын доод үе давхаргад тортог их байх ба эдгээр нь усны уурын&nbsp; конденсаци&nbsp;&nbsp; явагдахад&nbsp;&nbsp; гол&nbsp;&nbsp; үүргийг гүйцэтгэдэг учир конденсацын цөм гэж нэрлэнэ.</p> <p>Харин хийн мандлын дээд хэсэгт солирын&nbsp;&nbsp; шаталт&nbsp;&nbsp; зэргээс&nbsp;&nbsp; үүссэн сансрын гаралтай тоос, хатуу хэсгүүд их бий.</p> <p>Дэлхий&nbsp; дээр&nbsp; жилд&nbsp;&nbsp; 1000&nbsp; тн&nbsp; орчим сансрын тоос унаж байдаг тооцоо бий.<br />Хүний&nbsp;&nbsp; үйл&nbsp;&nbsp; ажиллагааны&nbsp;&nbsp; нөлөөгөөр агаарын найрлаганд өөрчлөлт орж байгаа нь сүүлийн жилүүдэд бүр ч мэдэгдэхүйц болсоор байна.</p> <p>Жишээ нь: XX зууны 30-аад он хүртэл&nbsp; агаарт <strong>фреон</strong>&nbsp; огт байгаагүй бөгөөд нүүрсхүчлийн хий-28-353 ррm, метан-0.8-1,72 ррm&nbsp; хүртэл өсчээ.</p>http://munhorgil10b.blog.gogo.mnhttp://munhorgil10b.blog.gogo.mn/read/entry73779Tue, 19 Jan 2010 19:11:19 ULAT